2001 සැප්තැම්බර් 11 වැනිදා එක්සත් ජනපදයට එල්ල වූ ත්රස්ත ප්රහාර මාලාවට අද වන විට වසර 25ක් සපිරෙයි. එම ප්රහාරයෙන් පුද්ගලයන් 2,977 දෙනෙකුට ජීවිත අහිමි වූ අතර, ඉන් පසුව ඇති වූ දේශපාලන, ආරක්ෂක සහ මානව හිමිකම් ප්රතිවිපාක ලොව පුරා දශක ගණනාවක් තිස්සේ බලපෑම් කරමින් පවතී.
9/11 ප්රහාරයේ 25 වැනි සංවත්සරය නිමිත්තෙන් එක්සත් ජනපදය පුරා අද, සැප්තැම්බර් 11 වැනිදා, විවිධ අනුස්මරණ සැමරුම් පැවැත්වීමට නියමිතය.
මිනිත්තු කිහිපයකින් ලෝකය වෙනස් කළ ප්රහාරය
2001 සැප්තැම්බර් 11 වැනි අඟහරුවාදා උදෑසන, එක්සත් ජනපදයේ නැගෙනහිර ප්රදේශයට ඉහළින් පියාසර කරමින් තිබූ මගී ගුවන් යානා හතරක් අල්-ඛයිඩා සංවිධානයට සම්බන්ධ පැහැරගන්නන් 19 දෙනෙකු විසින් පැහැර ගනු ලැබීය.
පැහැරගත් ගුවන් යානා හතර ප්රහාර සඳහා ඉලක්කගත ආයුධ ලෙස භාවිත කෙරිණි.
ගුවන් යානා දෙකක් නිව්යෝර්ක් නගරයේ ලෝක වෙළෙඳ මධ්යස්ථානයේ ද්විත්ව කුලුනු වෙත කඩා වැදුණු අතර, පළමු යානය උතුරු කුළුණේ ගැටීමෙන් මිනිත්තු 17කට පමණ පසු දෙවන යානය දකුණු කුළුණේ ගැටුණි.
ගොඩනැගිලි දෙකම ගිනිගෙන දැවෙන්නට වූ අතර, ඉහළ මහල්වල සිටි විශාල පිරිසක් ගොඩනැගිලි තුළ සිරවූහ. නගරය දැවැන්ත දුමාරයකින් වැසී ගියේය.
පැය දෙකකටත් අඩු කාලයකදී, මහල් 110කින් යුත් ද්විත්ව කුලුනු දෙකම දැවැන්ත දූවිලි වලාවන් මැද කඩා වැටුණි.
පෙන්ටගනයටත් ප්රහාරයක්
තුන්වන ගුවන් යානය එක්සත් ජනපද ආරක්ෂක දෙපාර්තමේන්තුවේ මූලස්ථානය වන පෙන්ටගනයේ බටහිර කොටසට කඩා වැදුණි.
සිව්වන ගුවන් යානය වූ United Airlines Flight 93 මගීන් සහ කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයන් පැහැරගන්නන්ට එරෙහිව සටන් කිරීමට උත්සාහ කිරීමෙන් අනතුරුව පෙන්සිල්වේනියාවේ පිටියකට කඩා වැටුණි.
එම ගුවන් යානය වොෂින්ටන් ඩී.සී. හි එක්සත් ජනපද කොංග්රස් මණ්ඩලයේ කැපිටල් ගොඩනැගිල්ලට පහරදීම සඳහා යොදා ගැනීමට පැහැරගන්නන් සැලසුම් කර තිබූ බව පසුව අනාවරණය විය.
2,977 දෙනෙකුට ජීවිත අහිමි විය
ප්රහාර මාලාවෙන් පැහැරගන්නන් 19 දෙනා හැර පුද්ගලයන් 2,977 දෙනෙකු මිය ගියහ.
එම මරණ අතර,
- ගුවන් යානා හතරේ සිටි මගීන් සහ කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයන් 246 දෙනා සියලු දෙනාම මිය ගියහ.
- ලෝක වෙළෙඳ මධ්යස්ථානයේදී පුද්ගලයන් 2,606 දෙනෙකු මිය ගියහ.
- පෙන්ටගනයේදී පුද්ගලයන් 125 දෙනෙකු ජීවිතක්ෂයට පත්විය.
වින්දිතයන් විවිධ රටවල් 77ක පුරවැසියන් වූහ.
නිව්යෝර්ක් නගරයේ ගලවා ගැනීමේ මෙහෙයුම්වල නිරත වූ ගිනි නිවන භටයන්, පොලිස් නිලධාරීන් සහ අනෙකුත් හදිසි සේවා නිලධාරීන් 441 දෙනෙකුට ද ජීවිත අහිමි විය.
ප්රහාරයෙන් පසු වසරවලදී දහස් ගණනක් පුද්ගලයන් එහි ප්රතිවිපාක හේතුවෙන් විවිධ රෝගාබාධවලට ගොදුරු වූහ. විශේෂයෙන්ම ‘Ground Zero’ ප්රදේශයේ විෂ සහිත සුන්බුන් අතර සේවය කළ ගලවා ගැනීමේ සහ පිරිසිදු කිරීමේ කණ්ඩායම්වල සාමාජිකයන් විශාල පිරිසක් පසුව රෝගාතුර වූහ.
කවුරුන් විසින් ප්රහාරය සැලසුම් කළේ ද?
9/11 ප්රහාරය සැලසුම් කළේ අල්-ඛයිඩා නම් ජාත්යන්තර ඉස්ලාමීය අන්තවාදී ජාලය බව එක්සත් ජනපද පරීක්ෂණවලදී තහවුරු විය.
ඔසාමා බින් ලාඩන්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් අල්-ඛයිඩා සංවිධානය, මුස්ලිම් ලෝකයේ ඇති වූ ගැටුම් සහ අර්බුද සම්බන්ධයෙන් එක්සත් ජනපදය සහ එහි මිත්ර රටවල් වගකිව යුතු බවට චෝදනා කර තිබිණි.
ප්රහාරයේ ප්රධාන සැලසුම්කරුවා ලෙස සැලකෙන්නේ කුවේට් රාජ්යයේ උපන් කාලිඩ් ෂෙයික් මොහොමඩ් ය. ඔහු 1980 දශකයේදී ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ සටන් කිරීමට යාමට පෙර එක්සත් ජනපදයේ ඉංජිනේරු විද්යාව හදාරා තිබිණි.
ප්රහාරය සඳහා පුද්ගලයන් 19 දෙනෙකු සම්බන්ධ වූ අතර, ඔවුන් ගුවන් යානා හතරේ වෙන වෙනම කණ්ඩායම් ලෙස ක්රියා කළහ.
ඔවුන්ගෙන් 15 දෙනෙකු සෞදි අරාබි ජාතිකයන් වූ අතර, දෙදෙනෙකු එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යයේ සහ එක් අයෙකු බැගින් ඊජිප්තුවේ සහ ලෙබනනයේ ජාතිකයන් විය.
ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ යුද්ධයට මඟ පෑදූ 9/11
ප්රහාරයෙන් මාසයකටත් අඩු කාලයකදී එවකට එක්සත් ජනපද ජනාධිපති ජෝර්ජ් ඩබ්ලිව්. බුෂ්ගේ නායකත්වයෙන් එක්සත් ජනපදය සහ එහි මිත්ර රටවල් ඇෆ්ඝනිස්ථානයට හමුදා මෙහෙයුමක් ආරම්භ කළහ.
එහි ප්රධාන අරමුණ වූයේ අල්-ඛයිඩා සංවිධානයට එරෙහිව ක්රියා කිරීම සහ ඔසාමා බින් ලාඩන් අල්ලා ගැනීමයි.
කෙසේ වෙතත්, බින් ලාඩන් සොයා ගැනීමට තවත් වසර දහයක් පමණ ගත විය. 2011 වසරේදී ඔහු පකිස්ථානයේ ඇබොටාබාද් නගරයේ සැඟවී සිටියදී එක්සත් ජනපද විශේෂ හමුදා මෙහෙයුමකදී ඝාතනය කෙරිණි.
කාලිඩ් ෂෙයික් මොහොමඩ් තවමත් නඩුවක් බලා සිටී
9/11 ප්රහාරයේ ප්රධාන සැලසුම්කරුවා ලෙස සැලකෙන කාලිඩ් ෂෙයික් මොහොමඩ් 2003 වසරේදී පකිස්ථානයේදී අත්අඩංගුවට ගනු ලැබීය.
අත්අඩංගුවට ගැනීමෙන් පසුව ඔහු රහසිගත CIA රැඳවුම් මධ්යස්ථානවල වසර කිහිපයක් රඳවා තබා තිබූ අතර, එහිදී දැඩි සහ කුරිරු ප්රශ්න කිරීමේ ක්රමවලට ලක් කළ බව වාර්තා විය.
පසුව ඔහු කියුබාවේ ගුවන්තනාමෝ බේ හි පිහිටි එක්සත් ජනපද හමුදා කඳවුර වෙත මාරු කරනු ලැබීය.
ඔහු අත්අඩංගුවේ සිටියදී සිදු කළ බව කියන ප්රශ්න කිරීම් සහ වධහිංසා හේතුවෙන් ලබාගත් සාක්ෂිවල පිළිගැනීම සම්බන්ධයෙන් ඇති වූ නීතිමය ගැටලු, 9/11 නඩුව ඉදිරියට ගෙන යාම දීර්ඝ කාලයක් ප්රමාද කිරීමට හේතු වී තිබේ.
2025 වසරේදී ඔහු සහ තවත් විත්තිකරුවන් දෙදෙනෙකු 9/11 ප්රහාර සම්බන්ධයෙන් වරද පිළිගැනීමට සූදානම් වූ නමුත්, එම එකඟතාව පසුව ඇමෙරිකානු රජය විසින් අභියෝගයට ලක් කළේය.
2025 ජූලි මාසයේදී අධිකරණය එම එකඟතාව ප්රතික්ෂේප කළේය.
ඉන් අනතුරුව 2026 අගෝස්තු මාසයේදී හමුදා විනිසුරුවරයෙකු විසින් කාලිඩ් ෂෙයික් මොහොමඩ්ට එරෙහි නඩු විභාගය 2028 ජුනි මාසයේදී පැවැත්වීමට නියම කළ බව වාර්තා විය.
ඒ අනුව, ලෝක ඉතිහාසයේ වඩාත්ම බලපෑම් සහගත ත්රස්ත ප්රහාරයක් සිදුවී වසර 25ක් ගතව තිබියදීත්, එහි ප්රධාන සැකකරුවෙකු සම්බන්ධ නඩු ක්රියාවලිය තවමත් අවසන් වී නොමැත.
ගුවන් ගමන් ආරක්ෂාව සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් කළ ප්රහාරය
9/11 ප්රහාරයෙන් පසු ලොව පුරා ගුවන් ගමන් ආරක්ෂක ක්රමවේද විශාල වශයෙන් වෙනස් විය.
විශේෂයෙන්ම එක්සත් ජනපදය තුළ ගුවන් තොටුපළවල සහ ගුවන් යානාවල ආරක්ෂාව තර කිරීම සඳහා Transportation Security Administration (TSA) ආයතනය පිහිටුවනු ලැබීය.
ගුවන් යානා වෙත මගීන් ඇතුළත් කිරීම, ගමන් මලු පරීක්ෂා කිරීම සහ ගුවන් තොටුපළ ආරක්ෂාව ඇතුළු ක්රියාමාර්ග රැසක් වඩාත් දැඩි කෙරිණි.
Ground Zero සිට නව ලෝක වෙළෙඳ මධ්යස්ථානය දක්වා
ප්රහාරයෙන් පසු ද්විත්ව කුලුනු පිහිටි ‘Ground Zero’ ප්රදේශය පිරිසිදු කිරීමට මාස අටකට වැඩි කාලයක් ගත විය.
අද එම ස්ථානයේ 9/11 Memorial සහ Museum පිහිටා ඇති අතර, ලෝක වෙළෙඳ මධ්යස්ථාන පරිශ්රය නව සැලසුමකට අනුව යළි සංවර්ධනය කර තිබේ.
එහි ප්රධාන ගොඩනැගිල්ල වන One World Trade Center හෙවත් ‘Freedom Tower’ අඩි 1,776ක්, එනම් මීටර් 541ක් උසින් යුක්තය.
එය පැරණි උතුරු කුළුණට වඩා උසින් යුක්ත වන අතර, නව ලෝක වෙළෙඳ මධ්යස්ථාන පරිශ්රය 9/11 ප්රහාරයෙන් පසු යළි ගොඩනැගීමේ සංකේතයක් බවට පත්ව තිබේ.
පෙන්ටගනය ද ප්රහාරයෙන් පසු වේගයෙන් ප්රතිසංස්කරණය කෙරිණි. 2002 අගෝස්තු වන විට එහි කාර්ය මණ්ඩලය නැවතත් තම කාර්යාල වෙත පැමිණ සිටියහ.
වසර 25කට පසුවත් නොමැකෙන මතකය
2001 සැප්තැම්බර් 11 ප්රහාරය යනු පුද්ගලයන් දහස් ගණනකගේ ජීවිත අහිමි කළ ත්රස්ත ප්රහාරයක් පමණක් නොවේ.
එය එක්සත් ජනපදයේ විදේශ ප්රතිපත්තිය, ගෝලීය ආරක්ෂාව, ගුවන් ගමන් ක්ෂේත්රය, ත්රස්තවාදයට එරෙහි යුද්ධය සහ මානව හිමිකම් පිළිබඳ ලෝක ව්යාප්ත සංවාදය ද වෙනස් කළ සිදුවීමක් විය.
ද්විත්ව කුලුනු කඩා වැටී වසර 25ක් ගතව ඇතත්, එදින ජීවිත අහිමි වූ 2,977 දෙනාගේ මතකයත්, ඔවුන්ගේ පවුල්වලට සහ එම සිදුවීමෙන් පීඩාවට පත් වූ දහස් ගණනකට එහි බලපෑමත් තවමත් අවසන් වී නැත.
සැප්තැම්බර් 11 යනු එබැවින් එක්සත් ජනපදයේ පමණක් නොව, සමස්ත ලෝකයේම ඉතිහාසය වෙනස් කළ දිනයක් ලෙස අදටත් සිහිපත් කෙරෙයි.