(මෙම මතක සටහන ලියන්නේ බැසිල් ප්‍රනාන්දු සමඟ දශක හතරකට ආසන්න කාලයක් මිත්‍රත්වයෙන් බැඳී, වසර ගණනාවක් ඔහු සමඟ සමීපව කටයුතු කළ සංජීව ලියනගේ විසිනි. ආසියානු මානව හිමිකම් කොමිසම සහ ආසියානු නීති සම්පත් මධ්‍යස්ථානය තුළ බැසිල් සමඟ වැඩ කළ බොහෝ සගයන්ගේ මතකය, ආදරය සහ ගෞරවයද මේ වදන් සමඟ එක්වෙයි.)
අපි සෙනෙහසින් “බැසිල් අංකල්” යැයි ඇමතූ බැසිල් ප්‍රනාන්දු ගැන ලියන්නට වචන සොයාගැනීම පහසු නැත. දශක හතරකට ආසන්න කාලයක් ඔහු මගේ ජීවිතයේ කොටසක් විය. ඔහු මගේ සමීප මිතුරෙකු විය. අත්දැකීම් බහුල සගයෙකු විය. මඟපෙන්වන්නෙකු විය. බොහෝ අර්ථවලින්, මට පියෙකු වැනි කෙනෙකුද විය.
ඔහුගේ අභාවය ගැන ලියන මේ මොහොතේ මගේ සිත දුකින් බර වී ඇත. එහෙත් ඒ දුක සමඟම ඔහු ගැන ඇති ආදරයත්, ගෞරවයත්, ඔහුගෙන් ඉගෙනගත් දේ පිළිබඳ ගැඹුරු කෘතඥතාවත් මතුවෙයි. ඔහු පිළිබඳ මගේ මතකය එක් පුද්ගලයෙකු පිළිබඳ මතකයක් පමණක් නොවේ. එය ශ්‍රී ලංකාවේ අඳුරු සමයකින් ආරම්භ වී, ආසියාව පුරා මානව හිමිකම් සහ යුක්තිය වෙනුවෙන් ගෙනගිය දිගු ගමනක් පිළිබඳ මතකයකි.
අප දෙදෙනාම පැමිණියේ හැඳලින්ය. 1988දී ශ්‍රී ලංකාවෙන් පිටවීමට පෙර මා ජීවත් වූයේ පල්ලියවත්තේ, ඔහුගේ නිවසත් ප්‍රදේශයේ දේවස්ථානයත් අතර පිහිටි නිවසකය. හැමිල්ටන් ඇළ, කැලණි ගඟ සහ පල්ලියවත්ත වෙරළ අපේ ජීවිතවලට හුරුපුරුදු තැන් විය. එහෙත් ඒ තැන් සමඟ බැඳුණු සියලු මතක සොඳුරු ඒවා නොවේ.
එදා තරුණයන් අතුරුදහන් වෙමින් සිටියහ. මව්පියෝ තම දරුවන් සොයමින් අසරණව තැනින් තැන ගියහ. නීතිඥයෙකු වූ බැසිල් ප්‍රනාන්දු, ඒ තරුණ ජීවිත බේරාගන්නට වෙහෙසුණේය. පැහැරගෙන ගිය දරුවන් වෙනුවෙන් ඔවුන්ගේ පවුල් සමඟ සිටිමින් ඔහු අධිකරණයේ පිහිට පැතුවේය. එදා එසේ කිරීම තම ජීවිතයත් අනතුරේ හෙළීමකි. අවසානයේ ඔහුටද පැය කිහිපයක් ඇතුළත රට හැර යන්නට සිදු විය.
අපේ මිත්‍රත්වය සැබවින්ම ඇරඹුණේ 1989දී ඔහු හොංකොං වෙත පැමිණි විටය. අප පැමිණි පසුබිමත්, අප දැක තිබූ දේත් නිසා, එකිනෙකා තේරුම්ගන්නට අපට බොහෝ වචන අවශ්‍ය නොවීය. එදා අපේ රටේ සිදුවෙමින් තිබූ දේ ගැන අප දෙදෙනා තුළම තිබුණේ ගැඹුරු වේදනාවක්, කෝපයක් සහ ඒ සියල්ල වෙනස් විය යුතුය යන දැඩි හැඟීමකි.
අප අත්විඳ තිබුණේ මරණය පිළිබඳ පුවත් පමණක් නොවේ. අපේ හදවත් තුළ කිඳා බැසි, අද පවා මතකය තැති ගන්වන, මරණයේ රුදුරු පුසුඹ අපට දැනුණු ඒ අඳුරු දින අපි එකට සිහිපත් කළෙමු.
එවැනි දුකක් තවත් කෙනෙකුට අත් නොවීමට කුමක් කළ හැකිද යන්න ඔහු නිතර සිතුවේය. රට තුළ සිට කළ හැකි දේ සීමා වී තිබූ ඒ කාලයේ, දුර සිට හෝ ලෝකයේ අවධානය ඒ වෙත යොමු කරන්නට අපි හැකි සෑම දෙයක්ම කළෙමු.
ඔහුත්, ආසියානු මානව හිමිකම් කොමිසමේ අපේ සගයනුත් සමඟ සමීපව වැඩ කළ වසර දොළහ මට කිසිදා අමතක නොවේ. හදිසි ඉල්ලීම්, ප්‍රකාශ සහ ලිපි ලියමින්ද, පීඩාවට පත් මිනිසුන්ගේ සිද්ධීන් ගැන සාකච්ඡා කරමින්ද, අදහස් ගැන වාද කරමින්ද දිගු දවස් සහ රෑ ගත විය.
ඒ සියල්ල අතරින් මගේ මතකයේ තදින්ම රැඳී ඇත්තේ උපකාරය පමා නොකළ යුතු බවට ඔහු තුළ තිබූ දැඩි හැඟීමයි.
“දැන්ම ක්‍රියා කරන්න. අද හවස නොවෙයි. හෙට නොවෙයි.”
ඔහු අපව ඒ සඳහා උනන්දු කළේ හේතුවක් ඇතිවය. ඒ මොහොතේ පොලිස් ස්ථානයක කෙනෙකු වධහිංසාවට ලක්වෙමින් සිටිනවා විය හැකිය. රිමාන්ඩ් සිරගෙයක තවත් කෙනෙකු දුක් විඳිනවා විය හැකිය. අපේ ප්‍රමාදය, ඔවුන්ගේ වේදනාව තවත් දිගු කිරීමක් විය හැකිය.
ඒ කෙනා කවුද යන්න ඔහුට වැදගත් නොවීය. ඒ මනුෂ්‍යයෙකු වීම ප්‍රමාණවත් විය. සෑම ජීවිතයක්ම ඔහුට වටිනා ජීවිතයකි.
ඔහුගේ සිරුරට ලැබුණේ සුළු විවේකයකි. ඔහුගේ සිතට කවදා හෝ සැබෑ විවේකයක් ලැබුණාදැයි මම නොදනිමි.
බැසිල් ප්‍රනාන්දු නිතර ඇසූ ප්‍රශ්නයක් තිබුණි.
ඇයි?
මිනිසුන් එකිනෙකාට මෙතරම් කුරිරු වන්නේ ඇයි? කුරිරුකම දැක දැකත් එය සාමාන්‍ය දෙයක් සේ පිළිගන්නට සමාජයක් හුරු වන්නේ ඇයි? අප වටා භයානක දේ සිදුවන විට අප නිහඬ වන්නේ ඇයි? තවත් කෙනෙකු පහත් කර සැලකීම වැරදි බව පවා අපට නොපෙනී යන්නේ ඇයි?
අපේ රට ගැන අපි පැය ගණනාවක් කතා කළෙමු. ඒ කතා බොහෝ විට දේශපාලනය ගැන පමණක් නොවීය. අපේ මිනිසුන්, ඉතිහාසය, සංස්කෘතිය, සබඳතා සහ අප සිතන හැටි ගැනද අපි කතා කළෙමු.
ඔහුට අවශ්‍ය වූයේ ඇසට පෙනෙන දේට යටින් ඇති දේ තේරුම්ගන්නටය. ප්‍රචණ්ඩත්වය ගැන පමණක් නොව, එය ඇති වන්නටත් පවතින්නටත් ඉඩ දෙන අපේ සිතුවිලි, ආකල්ප සහ හැසිරීම් ගැනද ඔහු විමසුවේය.
කුලය නිසාත්, ධනය නිසාත්, උපත නිසාත් සමහරුන් උසස් ලෙසත් තවත් අය පහත් ලෙසත් සලකන හැටි ඔහු නිතර කතා කළේය. ඒ බෙදීම් අපේ ජීවිතවල කොතරම් ගැඹුරට මුල් බැස තිබේදැයි අප අවංකව බැලිය යුතු බව ඔහු විශ්වාස කළේය. මේවා කතා කරන්නට පහසු දේ නොවීය. එහෙත් කතා කිරීමට අපහසු නිසාම ඔහු ඒවා මඟහැරියේ නැත.
ඔහුගෙන් මා ඉගෙනගත් වැදගත් පාඩමක් තිබේ. අපේ සංස්කෘතියට, භාෂාවට, ආගමට හෝ රටට ආදරය කිරීම යනු ඒවායේ නමින් සිදුවන සෑම දෙයක්ම ප්‍රශ්න නොකර පිළිගැනීම නොවේ.
අප ආඩම්බරයෙන් රැකගන්නා සම්ප්‍රදායක්ම තවත් කෙනෙකුට වේදනාවක් ගෙන දෙන්නේද? අප උසස් යැයි කියන දෙයක් නිසා තවත් මනුෂ්‍යයෙකු පහත් කොට සලකන්නේද? ඔහු ඒවා ප්‍රශ්න කළේය.
ඒ සෑම ප්‍රශ්නයක් පිටුපසම සිටියේ පීඩාවට පත් වූ මනුෂ්‍යයෙකි. අපහාසයට ලක් වූ කෙනෙකි. බියෙන් නිහඬ වූ කෙනෙකි. තමන්ගේ ජීවිතය අන් අයගේ ජීවිත තරම් වටින්නේ නැතැයි සිතන්නට පුරුදු කළ කෙනෙකි. ඔහුගේ සිත නිතරම ගියේ ඒ මනුෂ්‍යයා වෙතය.
අපේ සමාජයට ආදරය කරනවා නම්, එහි වැරදි දකින්නටත් අපට ධෛර්යය තිබිය යුතු බව ඔහු අපට ඉගැන්වීය. ඒ වෙනස අප තුළින්ම ඇරඹිය යුතුය. අප සිතන හැටිත්, අන් අයට සලකන හැටිත් විමසා බැලිය යුතුය. සෑම මනුෂ්‍යයෙකුටම එකම ගෞරවයෙන් සහ කරුණාවෙන් සලකන්නට අප ඉගෙනගත යුතුය.
ඔහුගේ අවසන් කෘතිය වූ “යුක්තියේ ගුණාත්මකභාවය සහ සමාජ සංචලතාව පිළිබඳ ගැටලුව” තුළත් මේ ප්‍රශ්න නැවත හමුවෙයි. එහි අවසන් සංස්කරණ කටයුතු කරමින් සිටියදී, තමන් ලියූ වැදගත්ම කෘතිය මෙය බව ඔහු මට කීවේය. ඔහුගේ මරණයට සති කිහිපයකට පෙර එය ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රකාශයට පත් විය. එය දැකගන්නට ඔහුට හැකි වීම මගේ සිතට සැනසීමකි.
ඒ පොතෙන් මගේ සිතේ රැඳුණු ප්‍රබල අදහසක් ඉතා සරලය.
තමන් උපන් තැන, පවුල, කුලය හෝ දුප්පත්කම නිසා තමන් අන් අයට වඩා අඩු වටිනාකමක් ඇති කෙනෙකු යැයි සිතමින් කිසිවෙකුත් වැඩෙන්නට නොවිය යුතුය.
එහෙත් පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ පැවති අසාධාරණය නිසා, අපහාසයත් බියත් නිහඬතාවත් තම ජීවිතයට උරුම දේ යැයි මිනිසුන් සිතන්නට පුළුවන. බැසිල් ප්‍රනාන්දුට අවශ්‍ය වූයේ ඒ විශ්වාසය බිඳ දමන්නටය. මිනිසුන් ප්‍රශ්න අසනු දකින්නටය. සියල්ලටම වඩා, තමන්ගේම වටිනාකම ඔවුන් හඳුනාගනු දකින්නටය.
අවසන් මාසවලදීත්, සතිවලදීත්, දිනවලදීත් ඔහුගේ වැඩ සැබවින්ම නතර වූයේ නැත. ඒ කාලයේ ඔහු සමඟ සම්බන්ධව සිටින්නටත්, රෝහලේ සිටියදී පවා කිහිප වරක් කතා කරන්නටත් මට හැකි විය.
ඒ වන විටත් ඔහු තුළ තිබුණේ නොඉවසිල්ලකි. තවමත් කරන්නට වැඩ තිබුණි. කියන්නට දේ තිබුණි. ලියන්නටත්, ප්‍රශ්න කරන්නටත් බොහෝ දේ ඉතිරිව තිබුණි.
එහෙත් අද, මේ සියල්ල අතරින් මගේ සිතට වඩාත් ළං වන්නේ ඔහු තුළ සිටි දයාබර මිනිසාය.
නීතිඥයාත්, ලේඛකයාත්, මානව හිමිකම් වෙනුවෙන් හඬ නැඟූ ක්‍රියාකාරිකයාත් වූ ඔහු, මා දැන සිටි කරුණාවන්තම සහ නිහතමානීම මිනිසුන්ගෙන් කෙනෙකි. ඔහුගේ ජීවිතයේ බලාපොරොත්තු බිඳුණු අවස්ථා තිබුණි. ඔහුටත් බරපතළ අසාධාරණකම් සිදු විය. එහෙත් ඒවාට පළිගැනීමේ ආශාවක් ඔහු තුළ මා දුටුවේ නැත.
සමාව දෙන්නට ඔහුට තිබුණේ පුදුමාකාර හැකියාවකි.
එය ඔහුගෙන් මා පෞද්ගලිකව ඉගෙනගත් මහත් පාඩමකි. අමනාපයත්, කෝපයත්, සිත් රිදවීම්ත් ජීවිතය පුරා බරක් සේ රැගෙන යා යුතු නැත. ඒවා අතහැරීමටත් අපට ඉගෙනගත හැකිය.
වසර ගණනාවක් කුරිරුකමට එරෙහිව සටන් කළත්, ඔහු තම හදවත කුරිරු වන්නට ඉඩ දුන්නේ නැත. අසාධාරණය හමුවේ නොනැමුණු ඔහුගේ සිත, මිනිසුන් කෙරෙහි කරුණාවෙන් පිරී තිබුණි. මට නම්, ඔහුගේ ජීවිතයේ ලස්සනම දේවලින් එකක් එයයි.
අද ඔහු සිහි වන විට, අපේ දිගු කතාබහත්, වාද විවාදත්, එකට වැඩ කළ දිගු දින සහ රාත්‍රීත් මතක් වෙයි. ඔහුගේ නොසැලෙන ස්ථාවරයත්, අසාධාරණය දුටු විට නැඟුණු කෝපයත් මතක් වෙයි. ඒ අතරින් ඔහුගේ විහිළු තහළුත් සිනහවත් මතුවෙයි.
මනුෂ්‍යයෙකුගේ ගෞරවය ගැනත්, කරුණාව සහ සමාව ගැනත් ඔහුගෙන් ඉගෙනගත් දේ වෙනුවෙන්, ඔහු සමඟ වැඩ කළ අප සැම ඔහුට කෘතඥ වෙමු. අපට හුරුපුරුදු වූ පමණින් යමක් නිවැරදි නොවන බවත්, එය ප්‍රශ්න කරන්නට බිය නොවිය යුතු බවත් ඔහු මට ඉගැන්වීය.
සියල්ලටම වඩා ඔහු අපට මතක් කළේ සරල දෙයකි. මානව හිමිකම් ආරම්භ වන්නේ අප ඉදිරියේ සිටින මනුෂ්‍යයාගෙන්ය. ඒ කෙනාගේ ගෞරවය හඳුනාගැනීමෙන්ය. ඒ කෙනාත් අප මෙන්ම දුකත් සතුටත් දැනෙන, ආදරයත් ආරක්ෂාවත් අවශ්‍ය මනුෂ්‍යයෙකු බව පිළිගැනීමෙන්ය.
ඔහුගේ පවුලේ සියලු දෙනාටත්, විශේෂයෙන් ජසින්තා ඇන්ටි, ජෙසිකා, නමල් සහ අසංගටත් මගේ බලවත් ශෝකය ප්‍රකාශ කරමි. මේ වේදනාකාරී මොහොතේ ඔබේ දුක මමත් බෙදාගනිමි.
අපට ඉතා වටිනා මනුෂ්‍යයෙකු අහිමි වී ඇත. ඔහු නැති අඩුව අපට තදින් දැනෙනු ඇත. එහෙත් ඔහු අපෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම ඈත් වී නැතැයි මට හැඟෙයි.
ඔහුගේ සිතුවිලිත්, ඔහු ඇසූ ප්‍රශ්නත් අප අතර තිබේ. ඔහුගේ වචන අපට ඉතිරිව තිබේ. ඒ සියල්ලටත් වඩා, ඔහු අපට දුන් ආදරයත්, සැලකිල්ලත්, කරුණාවත් අපේ ජීවිත තුළ රැඳී තිබේ.
මම චින්තකයා සිහි කරමි. ලේඛකයා සිහි කරමි. මිනිසුන්ගේ අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් නොබියව නැඟී සිටි මිනිසා සිහි කරමි.
එහෙත් ඒ හැම දේටම වඩා, මගේ මතකයේ රැඳෙන්නේ ඔහුගේ දයාබර හදවතයි. ඔහුගේ නිහතමානී බවයි. සමාව දෙන්නට තිබූ හැකියාවයි. ප්‍රශ්න අසන්නට තිබූ ධෛර්යයයි. සෑම මනුෂ්‍යයෙකුම එක සේ වටිනා බවට ඔහු තුළ තිබූ නොසැලෙන විශ්වාසයයි.
සුබ ගමන්, බැසිල් අංකල්.
අර්ථයෙන් පිරුණු ජීවිතයක් ගත කළාටත්, ඒ ජීවිතය මෙතරම් ආදරයෙන් අප සමඟ බෙදාගත්තාටත් ඔබට ස්තුතියි.
ඔබ අපට දුන් ආදරය අප අතර රැඳේවා.
ඔබ පෙන්වූ මඟ තවත් ජීවිතවලට එළියක් වේවා.
ඔබට සදාකාලික සාමය ලැබේවා.
— සංජීව ලියනගේ
කතුවරයා ගැන
සංජීව ලියනගේ මානව හිමිකම්, නීතිය සහ යුක්තිය පිළිබඳ ක්ෂේත්‍රයේ දශක තුනකට වැඩි කාලයක් කටයුතු කර ඇති ජාත්‍යන්තර මානව හිමිකම් වෘත්තිකයෙකි. ඔහු වසර දොළහක් හොංකොං පදනම් කරගත් ආසියානු මානව හිමිකම් කොමිසම (Asian Human Rights Commission – AHRC) සහ ආසියානු නීති සම්පත් මධ්‍යස්ථානය (Asian Legal Resource Centre – ALRC) සමඟ කටයුතු කළ අතර, එම කාලය තුළ බැසිල් ප්‍රනාන්දු සමඟ සමීපව වැඩ කළේය.
2006 වසරේ සිට ඔහු ස්විට්සර්ලන්තයේ ජිනීවා නුවර පදනම් කරගත් International Bridges to Justice (IBJ) සංවිධානයේ ජාත්‍යන්තර වැඩසටහන් අධ්‍යක්ෂ (International Program Director) ලෙස කටයුතු කරයි. ඔහුගේ කාර්යය විශේෂයෙන් නීති ආධාර, අත්අඩංගුවට ගැනීමෙන් පසු මුල් අවස්ථාවේදීම නීතිඥ සහාය ලබාදීම, වධහිංසා වැළැක්වීම, සාධාරණ නඩු විභාග අයිතිවාසිකම් ශක්තිමත් කිරීම සහ විවිධ රටවල යුක්තිය පසිඳලීමේ පද්ධති ශක්තිමත් කිරීම කෙරෙහි යොමු වී ඇත.