ශ්‍රී ලංකාවේ අලි ඇතුන් යනු හුදෙක් වනජීවී සම්පතක් පමණක් නොවේ. මෙරට පාරිසරික සමතුලිතතාව, සංස්කෘතික උරුමය සහ ජන ජීවිතය සමඟ සමීපව බැඳී පවතින සුවිශේෂී සත්ත්ව විශේෂයකි. විශේෂයෙන්ම කවන්තිස්ස, අග්බෝ වැනි ජනතාවගේ ආදරයට පාත්‍ර වූ දළ ඇතුන්ට අනතුරු සිදුවන විට ඒ පිළිබඳව රට තුළ විශාල අවධානයක් යොමු වේ. එහෙත් ප්‍රකට දළ ඇතුන් පිළිබඳ කතාබහට සීමා නොවී, වනාන්තර තුළ මෙන්ම ගම්මාන ආශ්‍රිතව ජීවත්වන සියලුම අලි ඇතුන්ගේ ජීවිත ආරක්ෂා කිරීම පිළිබඳව අප අවධානය යොමු කළ යුතුය.
මෑත වසරවලදී ශ්‍රී ලංකාවේ අලි මරණ විශාල සංඛ්‍යාවක් වාර්තා වී තිබේ. වනජීවී සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවේ සංඛ්‍යාලේඛන උපුටා දක්වමින් පළ වූ වාර්තා අනුව, 2023 වසරේදී අලි මරණ 488ක් ද 2024 වසරේදී මරණ 386ක් ද වාර්තා වී ඇත. 2026 වසරේ මුල් මාස කිහිපය තුළදී ද අලි මරණ රැසක් වාර්තා වූ බව මාධ්‍ය වාර්තා පෙන්වා දෙයි.
මෙම මරණ සියල්ලම හිතාමතා සිදුකරන ඝාතන නොවේ. ස්වාභාවික හේතු, රෝගාබාධ, දුම්රිය අනතුරු සහ මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් ඇතුළු විවිධ හේතු ඒ සඳහා බලපායි. කෙසේ වෙතත්, වෙඩි තැබීම්, නීතිවිරෝධී විදුලි වැටවල්, හක්කපටස් සහ විෂ යෙදවීම් වැනි මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් නිසා අලි ඇතුන් මියයෑම වැළැක්විය හැකි මරණ සම්බන්ධයෙන් බරපතළ ප්‍රශ්න මතු කරයි.
එවැනි පසුබිමක අප හමුවේ ඇති ප්‍රධාන ප්‍රශ්නය වන්නේ අලි ඇතුන් මියයෑම සම්පූර්ණයෙන්ම වැළැක්වීමට රජයකට හැකියාව තිබේද යන්න පමණක් නොවේ. වළක්වාගත හැකි මරණ අවම කිරීමට රජය ගෙන ඇති පියවර මොනවාද, ඒවා කොතරම් සාර්ථකද සහ අඩුපාඩු තිබේ නම් ඒවා නිවැරදි කරන්නේ කෙසේද යන්නයි.
නීතිය තිබුණත් අලි ඇතුන් ආරක්ෂා වන්නේද?
ශ්‍රී ලංකාවේ වන සත්ත්ව හා වෘක්ෂලතා ආරක්ෂක ආඥාපනත මගින් අලි ඇතුන් ඇතුළු වනජීවීන් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා නීතිමය ප්‍රතිපාදන සලසා ඇත. නීතිවිරෝධී ලෙස අලි ඇතුන් ඝාතනය කිරීම සම්බන්ධයෙන් ද නීතිය යටතේ ක්‍රියාමාර්ග ගත හැකිය.
එහෙත් නීතියක් පැවතීම සහ එම නීතිය ප්‍රායෝගිකව ක්‍රියාත්මක වීම යනු එකිනෙකට වෙනස් කාරණා දෙකකි. අලි ඝාතනයක් සිදු වූ පසු ඒ පිළිබඳ විමර්ශනයක් ආරම්භ කිරීම පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවේ. අපරාධය සිදුකළ පුද්ගලයන් හඳුනාගැනීම, සාක්ෂි ආරක්ෂා කිරීම, නීතිමය ක්‍රියාමාර්ග ගැනීම සහ නැවත එවැනි සිදුවීම් ඇති නොවීමට පියවර ගැනීම ද අත්‍යවශ්‍යය.
මෙහිදී ප්‍රශ්න කිහිපයක් මතු වේ. අලි ඝාතන සම්බන්ධ පැමිණිලි කඩිනමින් විමර්ශනය කරනවාද? වෙඩි තැබීම්, විදුලි සැර වැදීම් සහ හක්කපටස් භාවිතය සම්බන්ධයෙන් වගකිවයුත්තන් හඳුනාගැනීමට ප්‍රමාණවත් පියවර ගන්නවාද? අදාළ නඩු කටයුතු කඩිනමින් ඉදිරියට ගෙන යනවාද? වැරදිකරුවන්ට එරෙහිව නීතිය සමානව ක්‍රියාත්මක වෙනවාද?
මේවාට පිළිතුරු ලබාගැනීම සඳහා නීතිය ක්‍රියාත්මක කරන ආයතනවල කාර්යසාධනය පිළිබඳ විනිවිදභාවයක් අවශ්‍ය වේ. එමෙන්ම, අලි මරණ පිළිබඳ සංඛ්‍යාලේඛන පමණක් නොව, විමර්ශනවල ප්‍රගතිය, නඩු පැවරීම් සහ අධිකරණ තීන්දු පිළිබඳ තොරතුරු ද මහජනතාවට ලබාගත හැකි විය යුතුය.
කෙසේ වෙතත්, අලි මරණයක් සිදුවූ පමණින් රජය හෝ අදාළ නිලධාරියකු නීතිමය වශයෙන් වගකිවයුතු බවට නිගමනය කළ නොහැකිය. එහෙත් කලින් හඳුනාගත හැකි අවදානම් නොසලකා හැරීමක්, රාජකාරි පැහැර හැරීමක් හෝ නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීමේ පැහැදිලි අඩුපාඩුවක් තිබේ නම් ඒ පිළිබඳව විමර්ශනය කර වගවීම තහවුරු කිරීම රාජ්‍යයේ වගකීමකි.
ප්‍රකට දළ ඇතුන්ට පමණක් නොව සියලු අලින්ට ආරක්ෂාව අවශ්‍යයි!
කවන්තිස්ස සහ අග්බෝ වැනි ප්‍රකට දළ ඇතුන්ට අනතුරක් සිදුවූ විට සමාජ මාධ්‍ය ඔස්සේ විශාල අවධානයක් යොමු වේ. ජනතාව ඔවුන්ගේ සුවදුක් විමසන අතර, ප්‍රතිකාර සහ ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් හඬ නඟති. මෙය සතුන් කෙරෙහි ජනතාව තුළ පවතින සංවේදීභාවය පෙන්නුම් කරයි.
එහෙත් වනාන්තරයක නමක් නොදන්නා අලියකු වෙඩි වැදී මියයන විට හෝ හක්කපටස් හේතුවෙන් දින ගණනාවක් වේදනා විඳ මියයන විට එවැනි අවධානයක් නිරන්තරයෙන් ලැබෙන්නේද යන්න ප්‍රශ්නයකි.
සෑම අලියකුගේම ජීවිතය එක හා සමානව වැදගත්ය. එබැවින් ප්‍රකට දළ ඇතුන් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා විශේෂ පියවර ගැනීම වැදගත් වුවත්, එය සමස්ත අලි ගහනය ආරක්ෂා කිරීමේ ජාතික වැඩපිළිවෙළකට ආදේශකයක් නොවිය යුතුය.
අලි ඇතුන් නිතර ගැවසෙන ප්‍රදේශ හඳුනාගැනීම, අවදානම් කලාපවල මුර සංචාර වැඩි කිරීම, නවීන නිරීක්ෂණ තාක්ෂණය යොදාගැනීම සහ තුවාල ලැබූ සතුන්ට කඩිනමින් ප්‍රතිකාර ලබාදීම එවැනි වැඩපිළිවෙළක අංග විය හැකිය. ඒ සඳහා අවශ්‍ය මානව සම්පත්, ප්‍රවාහන පහසුකම්, පශු වෛද්‍ය සේවා සහ මූල්‍ය ප්‍රතිපාදන ප්‍රමාණවත්ද යන්න ද විමසා බැලිය යුතුය.
අලි මිනිස් ගැටුමට විසඳුම් නොසොයා අලි ඝාතන නතර කළ හැකිද?
අලි ඇතුන් ඝාතනය වීම පිළිබඳ කතා කිරීමේදී අලි මිනිස් ගැටුමෙන් පීඩා විඳින ගොවි ජනතාවගේ ගැටලු ද නොසලකා හැරිය නොහැකිය. අලි ගම්මානවලට පැමිණීම නිසා වගා හානි සිදුවීම, නිවාසවලට හානි වීම සහ ඇතැම් අවස්ථාවල මිනිස් ජීවිත අහිමි වීම බරපතළ සමාජීය ගැටලුවකි.
තම ජීවිකාව අහිමි වන විට හෝ තම පවුලේ ආරක්ෂාව පිළිබඳ බියක් ඇති වන විට ජනතාව තුළ ඇති වන පීඩනය තේරුම්ගත යුතුය. එහෙත් එම ගැටලුවට විසඳුම අලි ඇතුන් ඝාතනය කිරීම හෝ නීතිවිරෝධී ක්‍රම භාවිත කිරීම නොවේ. ඒ වෙනුවට මිනිසුන්ගේ ජීවිත සහ දේපළ ආරක්ෂා කරන අතරම අලින්ගේ ජීවිත ද රැකෙන විසඳුම් සකස් කිරීම රජයේ වගකීමකි.
ඒ සඳහා අලි ගමන් මාර්ග සහ ස්වාභාවික වාසස්ථාන ආරක්ෂා කිරීම, සැලසුම් රහිත වනාන්තර එළිපෙහෙළි කිරීම් පාලනය කිරීම, විද්‍යාත්මක පදනමක් මත විදුලි වැටවල් ස්ථාපිත කර නඩත්තු කිරීම, අලි ගැවසෙන ප්‍රදේශවල ඉඩම් භාවිතය විධිමත් කිරීම සහ වගා හානි ලබන ජනතාවට කඩිනම් සහන සැලසීම වැදගත් වේ.
විදුලි වැටක් ඉදිකිරීම පමණක් විසඳුමක් නොවේ. එය නිසි ලෙස සැලසුම් නොකළහොත් හෝ නඩත්තු නොකළහොත් අලින්ට මෙන්ම මිනිසුන්ට ද අවදානම් ඇති විය හැකිය. එබැවින් ප්‍රදේශයේ භූගෝලීය තත්ත්වය, අලි ගමන් මාර්ග සහ ප්‍රජාවගේ අවශ්‍යතා සැලකිල්ලට ගනිමින් විසඳුම් ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය.
අලි මිනිස් ගැටුමට විසඳුම් සෙවීමේදී ගොවීන් සතුරන් ලෙස හඳුනාගැනීම හෝ අලින්ට සිදුවන හානි සාධාරණීකරණය කිරීම යන දෙකම වැරදිය. අවශ්‍ය වන්නේ දෙපාර්ශ්වයටම ආරක්ෂාව සැලසෙන, විද්‍යාත්මක සාක්ෂි මත පදනම් වූ දිගුකාලීන ප්‍රතිපත්තියකි.
දුම්රිය අනතුරු සහ අනෙකුත් මිනිස් ක්‍රියාකාරකම්
අලි ඇතුන් මියයෑමට වෙඩි තැබීම් හෝ විදුලි සැර වැදීම් පමණක් හේතු නොවේ. දුම්රියේ ගැටීමෙන් අලි මියයෑම ද දිගුකාලීනව අවධානයට ලක්ව ඇති ගැටලුවකි.
මෙවැනි අනතුරු වැළැක්වීම සඳහා අලි ගමන් කරන දුම්රිය මාර්ග ආශ්‍රිත ප්‍රදේශ හඳුනාගෙන අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධති වැඩිදියුණු කිරීම, දුම්රිය රියැදුරන්ට කඩිනම් තොරතුරු ලබාදීම, අවදානම් ප්‍රදේශවල සුදුසු වේග සීමා සහ ආරක්ෂණ ක්‍රම ක්‍රියාත්මක කිරීම වැනි පියවර ගත හැකිය.
එමෙන්ම අලි ගමන් මාර්ග හරහා මාර්ග, ගොඩනැගිලි සහ වෙනත් යටිතල පහසුකම් ඉදිකිරීමේදී පාරිසරික බලපෑම් පිළිබඳ නිසි ඇගයීමක් කළ යුතුය. සංවර්ධනය යනු මිනිසුන්ගේ අවශ්‍යතා පමණක් සපුරාලීම නොව, පරිසර පද්ධතිවල අඛණ්ඩ පැවැත්ම ද ආරක්ෂා කිරීමයි.
අලි ඇතුන්ගේ ස්වාභාවික වාසස්ථාන සීමා වන විට සහ සාම්ප්‍රදායික ගමන් මාර්ග අවහිර වන විට මිනිසුන් සහ අලින් අතර ගැටුම් ඇතිවීමේ අවදානම වැඩි විය හැකිය. එබැවින් වනජීවී සංරක්ෂණය සහ සංවර්ධන සැලසුම් එකිනෙකින් වෙන් කර ක්‍රියාත්මක කළ නොහැකිය.
රජයට වගකීමෙන් ක්‍රියා කළ හැක්කේ කෙසේද?
අලි මරණ අවම කිරීම සඳහා තනි ආයතනයක මැදිහත්වීම පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවේ. වනජීවී සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව, පොලිසිය, දුම්රිය දෙපාර්තමේන්තුව, ප්‍රාදේශීය පාලන ආයතන, කෘෂිකර්ම අංශ සහ පරිසරය සම්බන්ධ රාජ්‍ය ආයතන අතර සම්බන්ධීකරණයක් අවශ්‍යය.
මෙහිදී ජාතික මට්ටමේ පැහැදිලි ක්‍රියාකාරී සැලැස්මක් සකස් කිරීම වැදගත් වේ. එම සැලැස්මට අලි මරණ අවම කිරීමේ ඉලක්ක, වගකිවයුතු ආයතන, අයවැය ප්‍රතිපාදන, කාලසීමා සහ ප්‍රගතිය මැනීමේ ක්‍රමවේද ඇතුළත් විය යුතුය.
එමෙන්ම වාර්ෂිකව වාර්තා වන අලි මරණ සංඛ්‍යාව පමණක් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ප්‍රමාණවත් නොවේ. මරණවලට හේතු, සිදුවීම් සිදු වූ ප්‍රදේශ, අවදානම් කලාප, විමර්ශනවල ප්‍රගතිය සහ ගත් වැළැක්වීමේ පියවර පිළිබඳ දත්ත ද මහජනතාවට ලබාදිය යුතුය.
රජය සතු වගකීම වන්නේ අලි මරණයක් සිදු වූ පසු ඒ පිළිබඳ නිවේදනයක් නිකුත් කිරීම පමණක් නොවේ. මරණයක් සිදුවීමට පෙර එය වළක්වාගත හැකිව තිබුණේද යන්න සොයා බැලීමත්, එවැනි සිදුවීම් නැවත ඇති නොවීමට ක්‍රියාමාර්ග ගැනීමත් එයට ඇතුළත් වේ.
2026 සැප්තැම්බර් මාසයේදී අලි මිනිස් ගැටුම අවම කිරීම සඳහා ජාතික ප්‍රතිපත්තියක් සකස් කිරීමේ අවශ්‍යතාව පිළිබඳව ද අවධානය යොමු වී තිබිණි. එවැනි ප්‍රතිපත්තියක වටිනාකම තීරණය වන්නේ එය ලේඛනයකට සීමා නොවී, ප්‍රායෝගිකව ක්‍රියාත්මක වන්නේද යන්න මතය.
ජනතාවටත් වගකීමක් තිබේ
අලි ඇතුන් ආරක්ෂා කිරීම රජයේ වගකීමක් වුවත් එය රජයට පමණක් පැවරිය හැකි කාර්යයක් නොවේ. නීතිවිරෝධී විදුලි වැටවල්, හක්කපටස් සහ විෂ යෙදවීම් පිළිබඳ තොරතුරු දැනගත් විට අදාළ බලධාරීන්ට දැනුම් දීම, වනජීවීන්ට හානි සිදු නොවන ආකාරයෙන් කටයුතු කිරීම සහ සංරක්ෂණ වැඩසටහන්වලට සහාය වීම ජනතාවට කළ හැකි දේ අතර වේ.
එහෙත් අලි ඝාතන වැළැක්වීමේ වගකීම ජනතාව මත පමණක් පටවා රාජ්‍ය ආයතනවල වගකීම මඟහැරිය නොහැකිය. මහජනතාවට තොරතුරු ලබාදීම සඳහා ආරක්ෂිත ක්‍රමවේද, පැමිණිලිවලට ප්‍රතිචාර දක්වන ක්‍රම සහ වගකිවයුතු ආයතන අතර සම්බන්ධීකරණය රජය විසින් සලසා දිය යුතුය.
ශ්‍රී ලංකාවේ අලි ඇතුන් සියල්ලම මියයෑමෙන් ආරක්ෂා කිරීමට කිසිදු රජයකට සහතිකයක් ලබාදිය නොහැකිය. එහෙත් එම සීමාව පෙන්වා දෙමින් වළක්වාගත හැකි මරණ අවම කිරීමේ වගකීමෙන් බැහැර වීමට ද රජයකට නොහැකිය.
අලි ඇතුන් මියයෑම සම්පූර්ණයෙන්ම නතර කිරීමට නොහැකි වීම සහ එම මරණ අවම කිරීමට ප්‍රමාණවත් උත්සාහයක් නොගැනීම එකම කාරණයක් නොවේ. මේ දෙක අතර වෙනස හඳුනාගැනීමට සිදුවන්නේ දත්ත, විමර්ශන, ප්‍රතිපත්ති සහ ඒවායේ ප්‍රතිඵල පරීක්ෂා කිරීමෙනි.
එබැවින් රජයෙන් විමසිය යුතු ප්‍රශ්න වන්නේ පසුගිය වසර පහ තුළ අලි මරණ කොපමණ සංඛ්‍යාවක් වාර්තා වී තිබේද, ඒවාට හේතු මොනවාද, නීතිවිරෝධී ඝාතන සම්බන්ධයෙන් ගෙන ඇති ක්‍රියාමාර්ග මොනවාද, අලි මිනිස් ගැටුම අවම කිරීමට වෙන් කළ මුදල් කෙසේ භාවිත කර තිබේද සහ එම පියවරවලින් ලබාගත් ප්‍රතිඵල මොනවාද යන්නයි.
මෙම ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු ලබාගැනීම දේශපාලන වාදයකට සීමා නොවිය යුතුය. එය රටේ පාරිසරික අනාගතය, වනජීවී සංරක්ෂණය සහ රාජ්‍ය වගවීම සම්බන්ධයෙන් සිදු කළ යුතු මහජන විමසීමකි.
අවසානයේ අප විමසිය යුත්තේ අලි ඇතුන්ට ආදරය කරන ජනතාව කොපමණ සිටිනවාද යන්න පමණක් නොවේ. එම ආදරය සතුන්ගේ ජීවිත ආරක්ෂා කරන ප්‍රායෝගික රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්තියක් බවට පත් වී තිබේද යන්නයි.
අලි ඇතුන් ආරක්ෂා කිරීම යනු හුදෙක් වනජීවීන් බේරාගැනීමක් නොවේ. එය මිනිසා සහ සොබාදහම අතර පැවතිය යුතු සහජීවනය ආරක්ෂා කිරීමකි. ඒ වෙනුවෙන් නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම, විද්‍යාත්මක ප්‍රතිපත්ති සකස් කිරීම සහ රාජ්‍ය වගවීම තහවුරු කිරීම තවදුරටත් කල් දැමිය නොහැකි වගකීමකි.