දේශගුණික විපර්යාස සාමාන්යයෙන් පාරිසරික අර්බුදයක් ලෙස හඳුන්වා දෙන නමුත්, එහි බලපෑම් පරිසරයට පමණක් සීමා නොවේ. උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම, කාලගුණික රටාවන් වෙනස් වීම සහ ස්වභාවික ආපදා වැඩි වීම හේතුවෙන් ලොව පුරා ජනතාවගේ මූලික මානව හිමිකම් ද තර්ජනයට ලක්වෙමින් පවතී. විශේෂයෙන් සංවර්ධනය වෙමින් පවතින සහ දේශගුණික විපර්යාසවලට ඉහළ අවදානමක් ඇති රටවල් මේ සඳහා වැඩි වශයෙන් ගොදුරු වේ. නේපාලයේ මෑතකාලීන තත්ත්වය මේ අසමාන බලපෑම පැහැදිලිව පෙන්වන උදාහරණයකි. මෙහිදී මතුවන වැදගත් ප්රශ්නය වන්නේ දේශගුණික විපර්යාස ඇති කිරීමට සාපේක්ෂව අඩු දායකත්වයක් දැක්වූ ජනතාව එහි දැඩිම ප්රතිවිපාකවලට මුහුණ දිය යුත්තේ ඇයිද යන්නයි.
නේපාලය මෙම අසමානතාව පිළිබඳ වැදගත් උදාහරණයක් සපයයි. හිමාලය කලාපය වේගයෙන් වෙනස් වන පාරිසරික තත්ත්වයන්ට මුහුණ දෙමින් සිටී. ග්ලැසියර පසුබැසීම, හිම දියවීම සහ ගංවතුර හා නායයෑම් වැනි අවදානම් ඉහළ යාම ඒ අතර ප්රධාන වේ. නේපාලයේ මෑතකාලීන ආපදා නැවත වරක් එරට කඳුකර ප්රජාවන්ගේ අවදානම් සහගත බව පිළිබඳ ජාත්යන්තර අවධානය යොමු කර ඇත. එක් එක් ස්වාභාවික ආපදාවක් සම්පූර්ණයෙන්ම දේශගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් සිදුවූ බව පැවසිය නොහැකි වුවද, ගෝලීය උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම, ග්ලැසියර සහ කඳුකර පරිසර පද්ධති අස්ථාවර කිරීමට දායක වන බව විද්යාත්මක සාක්ෂි පෙන්වා දෙයි. නේපාලයේ තත්ත්වය වඩාත් වැදගත් වන්නේ එරට ගෝලීය හරිතාගාර වායු විමෝචනය සඳහා දක්වන දායකත්වය සාපේක්ෂව අඩු වුවද, කෘෂිකර්මාන්තය, ජල සම්පත් සහ ස්වාභාවික පරිසර පද්ධති මත ඇති දැඩි රඳා පැවැත්ම නිසා දේශගුණික බලපෑම්වලට එරට ජනතාව ඉතා ඉක්මනින් ගොදුරු වීමයි.
ඓතිහාසිකව කාර්මිකකරණය වූ සහ සංවර්ධිත රටවල් කාර්මික නිෂ්පාදන, පොසිල ඉන්ධන භාවිතය සහ ආර්ථික සංවර්ධනය හරහා ගෝලීය හරිතාගාර වායු විමෝචනයට විශාල දායකත්වයක් ලබාදෙමින් ඇත. එහෙත් බොහෝ සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල් එවැනි විමෝචනයන් සඳහා සාපේක්ෂව අඩු දායකත්වයක් ලබා දී තිබියදීත්, දේශගුණික ආපදාවලට වැඩි වශයෙන් නිරාවරණය වී සිටී.
මානව හිමිකම් දෘෂ්ටිකෝණයෙන් මෙම තත්ත්වය ඉතා බරපතළය. දේශගුණික ආපදා මගින් ජීවත්වීමේ අයිතිය, සෞඛ්යයට ඇති අයිතිය, ආහාර සඳහා ඇති අයිතිය, ජලය සඳහා ඇති අයිතිය, ප්රමාණවත් නිවාස සඳහා ඇති අයිතිය සහ යහපත් ජීවන තත්ත්වයක් සඳහා ඇති අයිතිය සෘජුවම තර්ජනයට ලක් කළ හැකිය. ගංවතුර හේතුවෙන් නිවාස සහ කෘෂිකාර්මික ඉඩම් විනාශ වූ විට, ජනතාවට තම ජීවනෝපායද අහිමි විය හැකිය. මාර්ග සහ පාලම් විනාශ වීමෙන් රෝහල්, පාසල් සහ අනෙකුත් අත්යවශ්ය සේවාවන් වෙත ප්රවේශ වීමද අඩාල වේ. මේ ආකාරයෙන් දේශගුණික විපර්යාස දරිද්රතාවය සහ අවතැන්වීම වැඩි කරන අතර, ස්වාභාවික සම්පත් මත දැඩිව රඳා පවතින ග්රාමීය ප්රජාවන්ට එහි බලපෑම දැඩිව දැනේ.
ළමුන් සහ අනෙකුත් අවදානමට ලක්විය හැකි කණ්ඩායම් සඳහා මෙම බලපෑම් වඩාත් බරපතළය. දේශගුණික ආපදාවක් හේතුවෙන් පවුලක ජීවනෝපාය අහිමි වූ විට, දරුවන්ගේ අධ්යාපනයට බාධා ඇති වීම, පෝෂණය අඩුවීම සහ ළමා ශ්රමය හා වෙනත් සූරාකෑම්වලට ගොදුරු වීමේ අවදානම වැඩි විය හැකිය. කාන්තාවන්, ආබාධ සහිත පුද්ගලයන් සහ ග්රාමීය ප්රජාවන්ටද ආපදාවලින් පසු යථා තත්ත්වයට පත්වීමේ හැකියාව සීමිත බැවින් අහිතකර බලපෑම්වලට මුහුණ දීමට සිදුවේ. එම නිසා දේශගුණික විපර්යාස පවතින සමාජ හා ආර්ථික අසමානතා තවදුරටත් තීව්ර කළ හැකිය. මෙම ගැටලුවට විසඳුම ආපදාවක් සිදුවීමෙන් පසු මානුෂීය ආධාර ලබා දීමට පමණක් සීමා නොවිය යුතුය. ඒ සඳහා දේශගුණික යුක්තිය සහ ජාත්යන්තර වගකීම පිළිබඳ ශක්තිමත් කැපවීමක් අවශ්ය වේ.
නේපාලයේ අත්දැකීම ජාත්යන්තර ප්රජාවට වැදගත් පණිවිඩයක් ලබා දෙයි. දේශගුණික විපර්යාස පරිසරයට පමණක් බලපාන ගැටලුවක් නොව, මානව ගරුත්වය, සමානාත්මතාව සහ මූලික මානව හිමිකම් ආරක්ෂා කිරීම පිළිබඳ ගැටලුවක් ද වේ. එබැවින් දේශගුණික යුක්තිය යනු වගකීම හා වගවීම පිළිගැනීම, අවදානමට ලක්වූ ප්රජාවන් ආරක්ෂා කිරීම සහ ගෝලීය දේශගුණික අර්බුදයේ බර එයට අවම වශයෙන් දායක වූ ජනතාව මත අසාධාරණ ලෙස පැටවීම වැළැක්වීමයි.
– පවනි අමා