පසුගියදා නේපාලයේ සිදුවූ අතිශය විනාශකාරී ගංවතුර සහ නායයෑම් තත්ත්වය, හුදෙක් භූගෝලීය හෝ කාලගුණික සිදුවීමක් පමණක් නොවේ. එය මානව පැවැත්මේ යථාර්ථය සහ අප ගොඩනඟාගෙන ඇති දෘෂ්ටිවාදයන් පිළිබඳ බරපතළ දාර්ශනික කියවීමක් ඉල්ලා සිටින මොහොතකි. දින කිහිපයක් තුළ ඇද හැලුණු ධාරානිපාත වර්ෂාව හේතුවෙන් කත්මණ්ඩු නිම්නය ඇතුළු ප්රදේශ රැසක ජීවිත සිය ගණනක් අහිමි විය. මෙම ඛේදවාචකය පදනම් කරගනිමින්, මානව සමාජය, දේශපාලනය සහ සොබාදහම අතර ඇති සංකීර්ණ සබඳතාව පිළිබඳව අප උගත යුතු මූලික පාඩම් 7ක් ඔස්සේ මෙම ලිපිය දිගහැරේ.
මෑතකදී නේපාලයේ සිදුවූ ව්යසනකාරී ජලගැලීම් සහ හදිසි ගංවතුර තත්ත්වයට ප්රධානතම හේතුව වූයේ ලෙන්ඩේ ඛෝලා (Lhende Khola) සහ භෝතේකොෂි (Bhotekoshi) ගංගා පද්ධතීන් තාවකාලිකව අවහිර කරමින් කඩා වැටුණු දැවැන්ත හිම සහ පාෂාණ මිශ්ර නායයෑමයි (Rock-ice Avalanche). ආරම්භයේදී මෙම සිදුවීම භූමිකම්පාවක් නිසා සිදුවූවක් බවට සැක කළ ද, ගංගා අවහිර කරමින් සිදු වූ මෙම දැවැන්ත නායයෑමේ ප්රබල බලපෑම හේතුවෙන් කලාපීය වශයෙන් භූ කම්පන සංඥා සටහන් වී ඇති බව එක්සත් ජනපද භූ විද්යා සමීක්ෂණ ආයතනය (USGS) තහවුරු කළේය. හිමාලයානු කලාපයේ ග්ලැසියර අස්ථාවර වීමට සහ පාෂාණ දුර්වල වීමට ගෝලීය දේශගුණික විපර්යාසයන් (Climate Change) ඍජුවම බලපා ඇති අතර, නිරිතදිග මෝසම් වැසි (Monsoon Conditions) හේතුවෙන් පස අධික ලෙස ජලයෙන් බර වීම මෙම දරුණු ස්වභාවික විපත්තිය තවත් තීව්ර කිරීමට හේතු විය.
1. පරිසරයට දේශ සීමා නැත: දේශ සීමා යනු මිනිස් නිර්මාණයක් පමණි
බෙංගාල බොක්කේ නිර්මාණය වූ අඩු පීඩන කලාපයක් හේතුවෙන් නේපාලයේ හිමාලය කඳුවැටි සසල වී යාමෙන් පෙනී යන්නේ, කාලගුණය සහ සොබාදහම කිසිදු විටෙක දේශපාලනික සිතියම් මායිම් නොකරන බවයි. “දේශ සීමා” යනු හුදෙක් මිනිසාගේ දේශපාලනික සහ පරිපාලනමය පහසුව තකා නිර්මාණය කරගත් ප්රබන්ධයක් පමණි. ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යාම හෝ පාරිසරික විපර්යාස හමුවේ, එක් රටක සිදුවන ක්රියාවලියක ප්රතිඵල භුක්ති විඳීමට තවත් රටකට අනිවාර්යයෙන්ම සිදුවේ. පරිසරවේදීන් පෙන්වා දෙන පරිදි, අප සියලු දෙනා ජීවත් වන්නේ තනි පාරිසරික ගෝලයක (Single Biosphere) ය.
2. ලෝකයේ ස්වාභාවික ආපදාවලින් මුක්ත කිසිදු භූමිභාගයක් නැත
විද්යාව සහ තාක්ෂණය කොතරම් දියුණු වුවද, ස්වාභාවික බලවේග හමුවේ මිනිසාට අභයභූමියක් පෘථිවිය මත නැත. දියුණු යටිතල පහසුකම් ඇතැයි සැලකෙන කත්මණ්ඩු අගනුවර පවා පැය කිහිපයක වර්ෂාවකින් ජලයෙන් යටවීමෙන් සනාථ වන්නේ, ස්වාභාවික විපත්වලින් මුක්ත වූ කිසිදු “සුරක්ෂිත කලාපයක්” ලෝකයේ නොමැති බවයි. භූ තැටි සක්රීය කලාපයක් වන හිමාලය පමණක් නොව, ඕනෑම භූමිභාගයක ජීවත් වන මිනිසෙකුට ඕනෑම මොහොතක සොබාදහමේ අභියෝගයන්ට මුහුණ දීමට සිදුවීම අනිවාර්ය යථාර්ථයකි.
3. සොබාදහම හමුවේ “උචිතෝන්නතිය” (Survival of the Fittest) අභියෝගයට ලක්වීම
චාල්ස් ඩාවින්ගේ පරිනාමවාදයෙන් පසුව හර්බට් ස්පෙන්සර් විසින් හඳුන්වා දුන් “Survival of the fittest” (වඩාත් උචිතම දේට පමණක් පැවැත්ම හිමිවීමේ නීතිය) සමාජ විද්යාත්මකව මෙන්ම ජීව විද්යාත්මකව ද බහුලව භාවිත වේ. එහෙත් නේපාලයේ ගංවතුර වැනි අතිමහත් ස්වාභාවික ව්යසනයක් හමුවේ මෙම නීතිය මුළුමනින්ම අභියෝගයට ලක් වේ. තත්පර කිහිපයක් තුළ මීටර් ගණනකින් ඉහළ යන රුදුරු ජල කඳක් ඉදිරියේ, ධනවතා, දුප්පතා, කායිකව ශක්තිමත්ම පුද්ගලයා හෝ දුර්වලයා යන කිසිවෙකුට විශේෂත්වයක් නොලැබේ. එහිදී පැවැත්ම තීරණය වන්නේ ශාරීරික ශක්තිය හෝ ආර්ථික බලය මත නොව, හුදෙක් අහඹුව සහ සොබාදහමේ අන්ධ බලවේගයන්ගේ හැසිරීම මත පමණි.
4. ජීවිතයේ තාවකාලික සුන්දරත්වය සහ මරණයේ අනිවාර්යත්වය
අනපේක්ෂිත මොහොතක මඩ සහ ජල කඳකට යටවී යන ජීවිත අපට කියා දෙන දාර්ශනික සත්යය කුමක්ද? මාටින් හෛඩගර් වැනි පැවැත්මවාදී දාර්ශනිකයන් පෙන්වා දුන් පරිදි, මානව ජීවිතය යනු “මරණය කරා වන පැවැත්මකි” (Being-towards-death). ජීවත් වීම යනු සදාකාලික ජයග්රහණයක් කරා යන ගමනක් නොව, මරණය හමුවේ අනිවාර්යයෙන්ම පරාජය වන චලනයකි. නේපාලයේ ඛේදවාචකය අපට සිහිපත් කරන්නේ, ජීවිතය යනු එම තාවකාලික චලනය අභ්යන්තරයේ පවතින සුන්දරත්වය විඳගැනීමේ අනිත්ය වූ මොහොතක් පමණක් බවයි.
5. අර්බුදය, ධනවාදය සහ ‘මාක්ස් ආගමික’ පෙරටුගාමීන්ගේ ප්රතිවිරෝධතා
ඕනෑම ස්වාභාවික ව්යසනයක් සිදු වූ සැණින් එය තම පටු දේශපාලන දෘෂ්ටිවාදයන් ව්යාප්ත කිරීමට යොදා ගන්නා පිරිස් සමාජය තුළ බහුලය. විශේෂයෙන්ම, ධනවාදයේ ඉහළම සහ සාර්ථකම තාක්ෂණික නිර්මාණයක් වන ෆේස්බුක් වැනි සමාජ මාධ්ය වේදිකා ඔස්සේම ධනවාදයට බැන දෙසන පිරිසක් අද බිහි වී ඇත. තැන්නේ ඥානානන්ද හිමි වැනි සිවුරුට උඩින් රතු අඳනකඩ අඳින ‘මාක්ස් ආගමික පෙරටුගාමීන්’ මෙහිදී කැපී පෙනේ. ඔවුන්ට අමතක වී ඇති ප්රධානතම ඓතිහාසික සත්යය නම්, ධනවාදය බිහි වීමට වසර මිලියන ගණනකට පෙර සිටම පෘථිවිය මත මෙවැනි අතිදැවැන්ත භූගෝලීය විපර්යාස සහ ගංවතුර සිදු වූ බවයි. සෑම ස්වභාවික ක්රියාවලියක්ම ධනවාදයේ ගිණුමට බැර කරමින්, ඒ වෙනුවෙන් ධනවාදයේම ඵලයන් හරහා මොරදීම සැබැවින්ම දෘෂ්ටිවාදීමය කුහකත්වයකි.
6. “ස්වාභාවික ආපදා” කියා දෙයක් නැත: මිනිසා ද සොබාදහමේම කොටසකි
අප නිරන්තරයෙන් “ස්වාභාවික ආපදා” යන යෙදුම භාවිතා කරන්නේ, මිනිසා සහ සොබාදහම යනු එකිනෙකින් වෙන් වූ දෙපාර්ශ්වයක් යැයි යන මානව-කේන්ද්රීය (Anthropocentric) උඩඟු සිතිවිල්ල මත පිහිටා ය. එහෙත් බාරුක් ස්පිනෝසා වැනි දාර්ශනිකයන් පෙන්වා දුන් පරිදි, මිනිසා යනු සොබාදහමෙන් බාහිර වූවෙක් නොව, එහිම අවියෝජනීය කොටසකි. එබැවින් සොබාදහම අපට එරෙහිව කරන යුද්ධයක් නොමැත; ඇත්තේ පාරිසරික සමතුලිතතාව වෙනස් වීමේදී ඊට මිනිසාට ද මුහුණ දීමට සිදුවීම පමණි.
7. සොබාදහමේ ඇත්තේ ආපදා නොව සිදුවීම් පමණි
අවසාන වශයෙන් අප අවබෝධ කරගත යුතු ගැඹුරුම සත්යය මෙයයි: සොබාදහමට අනුව ‘ආපදාවක්’ හෝ ‘ඛේදවාචකයක්’ කියා දෙයක් නොමැත. නායයෑමක් හෝ ගංගාවක් පිටාර ගැලීමක් යනු හුදෙක් භූ විද්යාත්මක හෝ ජල විද්යාත්මක “සිදුවීමක්” පමණි. ජලය පහත් බිම් කරා ගලා යාම එහි ස්වභාවයයි. එම සිදුවීම අපට “ආපදාවක්” බවට පත්වන්නේ, ජලය ගලා යන මාර්ගයේ හෝ කඳු පාමුල මිනිසා විසින් සිය නිවාස සහ නගර ඉදි කරගෙන තිබීම නිසා ය. ආපදාව නිර්මාණය වන්නේ සොබාදහමේ ක්රියාකාරිත්වය සහ මිනිස් පැවැත්ම එකිනෙක ගැටෙන ලක්ෂ්යයේදී ය.
ස්වභාවික නියතයන් සහ මානව අභිමානය
මෙම අදහස තවදුරටත් දාර්ශනිකව ප්රසාරණය කළහොත්, අපට හමුවන අතිශය ගැඹුරුම යථාර්ථය වන්නේ “මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද” යැයි කියනු ලබන ආපදා ද අවසානයේදී හුදෙක් ස්වභාවික සිදුවීම් ම බවට පත්වන ආකාරයයි. මිනිසා යනු සොබාදහමෙන් බාහිර වූ, ඊට ඉහළින් හෝ පිටතින් සිටින ආයතනයක් (Entity) නොවේ. මිනිස් මොළය, මිනිසාගේ තාක්ෂණය සහ නගර නිර්මාණය ද කුහුඹුවෙකු සිය ගුහාව තැනීම හෝ කුරුල්ලෙකු කූඩුවක් සෑදීම හා සමාන වූ ස්වභාවික ක්රියාවලියකම දිගුවක් පමණි. එබැවින්, දේශගුණික විපර්යාස, අවිධිමත් නගර සැලසුම් කිරීම් හෝ පරිසර විනාශය වැනි මානව ක්රියාකාරකම් හේතුවෙන් සිදුවන ව්යසනයන් ද, පුළුල් අර්ථයෙන් ගත් කල, සොබාදහමේම අභ්යන්තර ක්රියාකාරිත්වයක් (Internal mechanism of nature) මිස අන් කිසිවක් නොවේ.
මෙහිදී මතු වන වඩාත්ම සංකීර්ණ තර්කය වන්නේ, “මෙම ආපදා මිනිසාට කල්තියා වළක්වා ගත හැකිව තිබුණා නේද?” යන මානව-කේන්ද්රීය ප්රශ්නයයි. බැලූ බැල්මට නිසි යටිතල පහසුකම්, පූර්ව අනතුරු ඇඟවීම් හෝ දේශපාලනික තීරණ මගින් මෙවැනි ඛේදවාචක වළක්වා ගත හැකිව තිබූ බව පෙනෙන්නට තිබුණ ද, දාර්ශනික යථාර්ථයේ දී ඒවා “වළක්වා ගැනීමට අපොහොසත් වීම ද” ස්වභාවධර්මයේම නියතයකි.
මෙම ප්රබල තර්කනය 17 වැනි සියවසේ විසූ විශිෂ්ට දාර්ශනික බාරුක් ස්පිනෝසාගේ (Baruch Spinoza) ඉගැන්වීම් හා මනාව සමපාත වේ. ස්පිනෝසා සිය “නියාමවාදය” (Determinism) හරහා පෙන්වා දුන්නේ, විශ්වයේ සිදුවන සෑම සිදුවීමක්ම දැඩි හේතු-ඵල න්යායකට යටත්ව අනිවාර්යයෙන්ම සිදුවන බවයි. ඔහුට අනුව, මිනිසාට “නිදහස් කැමැත්තක්” (Free Will) ඇතැයි සිතීම සහ “මට මෙය වෙනස් කළ හැකිව තිබුණා” යැයි විශ්වාස කිරීම හුදෙක් සිදුවීම් පිටුපස ඇති සැබෑ හේතූන් පිළිබඳව අප තුළ ඇති නොදැනුවත්කමේ ප්රතිඵලයක් පමණි.
ස්පිනෝසා පෙන්වා දුන් පරිදි “දෙවියන් සහ සොබාදහම යනු එකකි” (Deus sive Natura). ඒ අනුව, බෙංගාල බොක්කේ කුණාටුවක් නිර්මාණය වී ගංගාවක් පිටාර ගැලීම කෙතරම් ස්වභාවික ද, ඊට මුහුණ දීමට තරම් ප්රමාණවත් තාක්ෂණික හෝ දේශපාලනික සූදානමක් මානව සමාජය තුළ එම නිශ්චිත මොහොතේ ගොඩනැඟී නොතිබීම ද එතරම්ම ස්වභාවිකය. විපතක් වළක්වා ගැනීමට මිනිසා අපොහොසත් වන්නේ, එම මොහොත වන විට මිනිසාගේ දැනුම, සම්පත්, දේශපාලන ක්රියාවලිය සහ තීරණ ගැනීමේ හැකියාව යන සියලුම සාධක සොබාදහමේ අනන්ත වූ හේතු-ඵල දාමයට යටත්ව ඒ ආකාරයෙන්ම හැඩගැසී තිබූ බැවිනි.
එබැවින්, මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළා යැයි කියන ආපදාව ද, එය වළක්වා ගත හැකිව තිබියදීත් වළක්වා ගැනීමට අපොහොසත් වීම ද යන දෙකම, මහා ස්වභාවධර්මයේ අපට පාලනය කළ නොහැකි අනන්ත වූ නීති පද්ධතියේම (Laws of Nature) අනිවාර්ය ප්රකාශනයන් ය. නේපාලයේ ගංවතුර ඛේදවාචකය අපට කියා දෙන ගැඹුරුම පාඩම වන්නේ, ජයග්රහණ මෙන්ම අපගේ සියලු අසාර්ථකවීම් ද මහා විශ්වීය ක්රියාවලියකම කොටසක් බව නිහතමානීව පිළිගැනීමේ අවශ්යතාවයයි.
නිගමනය
නේපාලයේ ගංවතුරින් අහිමි වූ ජීවිත අපට කියා දෙන්නේ, මහා ස්වභාවධර්මය ඉදිරියේ මානවයාගේ ඇති කුඩා බව සහ අවිනිශ්චිත බවයි. අපගේ දේශපාලන දෘෂ්ටිවාද, සීමා මායිම් සහ සමාජ ආර්ථික තරඟකාරිත්වයන්, සොබාදහමේ එක් හැරවුමකින් මුළුමනින්ම අහෝසි වී යයි. එබැවින්, විපත් සිදුවූ විට ඊට දේශපාලනික ලේබල් අලවමින් කාලය නාස්ති කරනවා වෙනුවට, අප සොබාදහමේ යථාර්ථය වටහාගෙන, ඊට අනුගත වෙමින් අපට හිමි තාවකාලික ජීවිතය අර්ථවත් කර ගැනීමට වගබලා ගත යුතුය.