මෙම නව පනත් කෙටුම්පත මගින් දැනට පවතින 1980 අංක 31 දරන ස්වේච්ඡා සමාජ සේවා (ලියාපදිංචි කිරීමේ සහ අධීක්ෂණය කිරීමේ) පනත ඉවත් කර, ඒ වෙනුවට නව නීති මාලාවක් ගෙන ඒමට අපේක්ෂා කෙරේ. පැරණි පනත මගින් ආවරණය වූයේ අනාථයන්, අවතැන් වූවන්, ආබාධිතයන් සහ රැකියා නොමැති අය ඇතුළු විවිධ දුෂ්කරතාවලට මුහුණ දෙන අයට සහන සැලසීමේ අරමුණින් කරන “ස්වේච්ඡා සමාජ සේවා” පමණි. එහෙත් නව පනත මගින් රජයේ පාලනය සහ අධීක්ෂණය ඊට වඩා බොහෝ සෙයින් පුළුල් කරයි. ඒ අනුව, ලාභ ඉපයීමේ අරමුණින් තොරව කරන පුණ්ය කටයුතු, සමාජ සේවා මෙන්ම ජනතාව වෙනුවෙන් හඬ නැගීමේ (උද්දේශනය) කටයුතු ද ඇතුළත් වන පරිදි “ලාභ නො ලබන ක්රියාකාරකම්” දක්වා රජයේ පාලනය පුළුල් කර තිබේ.
මෙම කෙටුම්පතෙහි අරමුණ ලෙස දක්වා ඇත්තේ, “එවැනි සංවිධානවල කටයුතු වඩාත් ඵලදායී ලෙස සම්බන්ධීකරණය කිරීම සහ නියාමනය කිරීම සඳහා, ස්වේච්ඡා සමාජ සේවා සංවිධාන ද ඇතුළුව සියලුම රාජ්ය නොවන සංවිධාන එක් ප්රධාන ආයතනයක් යටතේ ලියාපදිංචි කර අධීක්ෂණය කිරීමයි.” නමුත්, පනතේ ආරම්භයේ ඇති මෙම ප්රකාශය හැරුණු විට, මෙවැනි නීතියක් ගෙන ඒමට වෙනත් කිසිදු පැහැදිලි හෝ සාධාරණ හේතුවක් දක්වා නැත.
පාලනය කුමකට ද?
රජයේ මූලික වගකීම් වන බන්ධනාගාර නිසි ලෙස පාලනය කිරීම සහ ලබාගෙන ඇති විදේශ ණය ආපසු ගෙවීම වැනි දේවල් පවා හරියාකාරව කරගත නොහැකි රජයක්, මහජනතාවගේ බදු මුදල් භාවිත නො කර සමාජ සේවා සපයන සංවිධානවල කටයුතු පාලනය කිරීමට උත්සාහ කරන්නේ ඇයි දැයි ඇසීම සාධාරණය. රජය විසින් යම් සමාජ සේවා සංවිධානයකට බදු මුදල් ලබා දෙන්නේ නම්, මෙතරම් නීති පැනවීමට කරදර නො වී, එම මුදල් ලබා දීමේදීම ඊට අදාළ කොන්දේසි පැනවීමට රජයට හැකියාව තිබේ.
මා දන්නා තරමින්, දශක හතරකට වැඩි කාලයක් තිස්සේ ක්රියාත්මක වන ‘රාජ්ය නොවන සංවිධාන ලේකම් කාර්යාලයේ’ ක්රියාකාරිත්වය පිළිබඳව කිසිදු කාර්ය සාධන විගණනයක් (Performance audit) මෙතෙක් සිදු කර නැත. එම ආයතනය කොතරම් දුරට සාර්ථක දැයි ඇගයීමක් නො කර, හදිසි නීති පවතින කාලයක මෙන් අසීමිත බලතල ඇති ‘නිසි බලධාරියකු’ අලුතින් පත් කිරීම කිසිසේත්ම තාර්කික නැත. එසේම රාජ්ය නොවන සංවිධාන ලේකම් කාර්යාලයට තවත් බලතල ලබා දෙමින් එහි විෂය පථය පුළුල් කිරීම ද අතාර්කිකය. එබැවින් කළ යුත්තේ, දැනට පවතින පනත යටතේ රාජ්ය නොවන සංවිධාන ලේකම් කාර්යාලයේ කාර්ය සාධන විගණනයක් සිදු කර අවසන් වන තුරු මෙම නව පනත් කෙටුම්පත අස් කර ගැනීමයි. සැබෑ අවශ්යතාවකට ගැළපෙන පරිදි අනාගතයේදී නීති සකස් කිරීමට එය හොඳ පදනමක් වනු ඇත.
රජය මෙම නීතිය ගෙන ඒමට ප්රධාන හේතුව ලෙස බොහෝවිට පෙන්වා දෙන්නේ, “රාජ්ය නොවන සංවිධාන හරහා සිදුවිය හැකි මුදල් විශුද්ධිකරණය (කළු සල්ලි සුදු කිරීම), ත්රස්තවාදයට මුදල් සැපයීම සහ මහා විනාශකාරී ආයුධ ව්යාප්ත කිරීමට මුදල් සැපයීම වැනි අවදානම් හඳුනාගෙන ඒවා පාලනය කිරීමේ අවශ්යතාවයි”. සැබැවින්ම රජයේ අරමුණ එය නම්, සාමාන්ය රාජ්ය සේවයේ වැටුප් ලබන ‘නිසි බලධාරියාට’ සහ ‘රාජ්ය නොවන සංවිධාන ලේකම් කාර්යාලයට’ මෙවැනි සංකීර්ණ මූල්ය අපරාධ සෙවීමට අවශ්ය විශේෂඥ දැනුම තිබෙනවා යැයි රජය විශ්වාස කරන්නේ කෙසේ ද යන්න ගැටලුවකි. එම විශේෂඥ දැනුම සහ පහසුකම් මේ වන විටත් ශ්රී ලංකා මහ බැංකුවේ මූල්ය බුද්ධි ඒකකය (FIU) සහ මූල්ය අපරාධ විමර්ශන කොට්ඨාසය (FCID) වැනි ආයතන සතුව පවතී. මුදල් විශුද්ධිකරණය වැනි දෑ පිළිබඳ සාක්ෂි සෙවීම සරල කාරණයක් නොවේ. ඊට විශේෂ කුසලතා මෙන්ම බැංකු පද්ධතියේ තොරතුරු වෙත ප්රවේශ වීමේ හැකියාව ද අවශ්ය වේ. යෝජිත නිසි බලධාරියාට හෝ රාජ්ය නොවන සංවිධාන ලේකම් කාර්යාලයට එම හැකියාවන් නොමැත. නමුත් ඉහත කී මහ බැංකුවේ සහ පොලිසියේ විශේෂිත ආයතනවලට එය මනාව කළ හැකිය.
ප්රශස්ත (වඩාත්ම සුදුසු) විසඳුම
මුදල් විශුද්ධිකරණය සහ ඊට අදාළ අපරාධ වැළැක්වීම සඳහා මීට වඩා ඉතා සුදුසු ක්රමයක් තිබේ. එනම්, මෙවැනි ක්රියාවන්ට සම්බන්ධ වීමේ අවදානමක් ඇතැයි සැලකෙන සෑම සංවිධානයකටම, විගණනය කරන ලද (පරීක්ෂා කරන ලද) මූල්ය වාර්තා නිසි ලෙස පවත්වාගෙන යාමත්, ඒවා අදාළ ලියාපදිංචි කිරීමේ බලධාරීන්ට ඉදිරිපත් කිරීමත් අනිවාර්ය කිරීමයි. 2007 අංක 7 දරන සමාගම් පනත යටතේ ලියාපදිංචි වී ඇති සියලුම ආයතන සඳහා මෙම නීතිය දැනටමත් අදාළ වේ. සංශෝධිත 1891 අංක 16 දරන සමිති ආඥාපනතේ ද මෙම අවශ්යතාව සඳහන් වේ. පාර්ලිමේන්තුවේ පෞද්ගලික මන්ත්රී යෝජනා මගින් පිහිටුවා ඇති දේශපාලන පක්ෂ හෝ වෙනත් ආයතන තිබේ නම්, ඒවායේ ව්යවස්ථාවන් සංශෝධනය කිරීම හරහා මෙම ගිණුම් විගණනය කිරීමේ අවශ්යතාව ඒවාට ද ඇතුළත් කළ හැකිය.
ඉන්පසු අදාළ රජයේ බලධාරීන්ට මෙම විගණනය කළ ගිණුම් වාර්තා අන්තර්ජාලය හරහා මහජනතාවට දැකගත හැකි වන පරිදි ප්රකාශයට පත් කළ හැකිය. එවිට යම් සංවිධානයක සැකකටයුතු මුදල් ගනුදෙනු තිබේ නම්, ඒ බව මූල්ය බුද්ධි ඒකකයේ, මහ බැංකුවේ හෝ මූල්ය අපරාධ විමර්ශන කොට්ඨාසයේ අවධානයට යොමු කිරීමට ඕනෑම පුරවැසියකුට හෝ සංවිධානයකට අවස්ථාව ලැබේ. තවද, රාජ්ය ආයතනවලට තාක්ෂණික හැකියාව තිබේ නම්, ප්රකාශයට පත් කළ ගිණුම්වල ඇති සැකකටයුතු ලක්ෂණ කල්තියාම හඳුනාගෙන විමර්ශන ආරම්භ කිරීමට කෘත්රිම බුද්ධිය (AI) පවා භාවිත කළ හැකිය.
මෙම ක්රමය ක්රියාත්මක කරන්නේ නම්, (පැරණි පනත අවලංගු කරන 24(1) වගන්තිය හැර) මෙම නව පනත් කෙටුම්පතත්, රාජ්ය නොවන සංවිධාන ලේකම් කාර්යාලය තවදුරටත් පවත්වාගෙන යාමත් සම්පූර්ණයෙන්ම අනවශ්ය දේවල් බවට පත් වනු ඇත.
දෙවැනි හොඳම විසඳුම
යම් හෙයකින් දේශපාලන හේතූන් මත රජය ඉහත කී හොඳම විසඳුම ප්රතික්ෂේප කර, මෙම හානිකර පනත් කෙටුම්පතම ඉදිරියට ගෙන යාමට උත්සාහ කරන්නේ නම්, ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 14(1) වගන්තියෙන් සහතික කර ඇති ජනතාවගේ මූලික අයිතිවාසිකම්වලට සිදුවන හානිය අවම කර ගැනීම සඳහා පනතට සංශෝධන කිහිපයක් හෝ එක් කළ යුතුය.
විශේෂයෙන්ම පනත් කෙටුම්පතේ 15 වැනි වගන්තියේ දක්වා ඇති, සංවිධාන විසින් “රජයේ ප්රතිපත්ති සමග පෙළගැසිය යුතුයි (එකඟ විය යුතුයි)” සහ “මහජනතාවගේ ආරක්ෂාවට සහ අවශ්යතාවලට බලපාන යම් මහජන කැළඹීමක් ඇති නො කළ යුතුයි” වැනි කොන්දේසි ප්රජාතන්ත්රවාදයට දැඩි සේ හානිකර බැවින් ඒවා වෙනස් කළ යුතුය. බොහෝ අවස්ථාවලදී යම් නිශ්චිත කරුණක් සම්බන්ධයෙන් රජයේ සැබෑ ප්රතිපත්තිය කුමක් දැයි පැහැදිලි නැත. උදාහරණයක් ලෙස, මධ්යම අධිවේගී මාර්ගය ගලගෙදර දක්වා දිගු කිරීමට සහ රුවන්පුර අධිවේගී මාර්ගය ඉදි කිරීමට, ජාතික භෞතික සැලැස්ම ක්රියාත්මක කරන දෙපාර්තමේන්තුව ලිඛිතවම විරෝධය පළ කර ඇත. එහෙත් රජය ඒ දෙකටම මුදල් වෙන් කරමින් ඉදිකිරීම් කරගෙන යයි. මෙවැනි තත්ත්වයක් තුළ රාජ්ය නොවන සංවිධාන එකඟ විය යුත්තේ කුමන ප්රතිපත්තියකට ද? ඔවුන්ට විරෝධය පළ කළ හැක්කේ කුමකට ද?
රජය සමග “පෙළගැසීම” හෙවත් එකඟ වීම යනු කුමක් ද? මෙම එකඟ වීම ප්රමාණවත් දැයි තීරණය කරන්නේ කවුරු ද? තවද, රටේ පවතින අනෙකුත් සංවිධානවලට නැති නීතියක් යටතේ, රාජ්ය නොවන සංවිධාන පමණක් රජයේ ප්රතිපත්ති සමග අනිවාර්යයෙන්ම එකඟ විය යුත්තේ ඇයි?
මෙම නීතියේ ඇති පුළුල් ස්වභාවය නිසා, නීතිවල සහ රජයේ ප්රතිපත්තිවල වෙනස්කම් සිදු කරන ලෙස බලපෑම් කිරීමට සහ හඬ නැගීමට (උද්දේශනය) ජනතාවට ඇති මූලික ප්රජාතන්ත්රවාදී අයිතිය රජයේ දැඩි පාලනයකට යටත් වේ. මේ දිනවල ශීඝ්රයෙන් ව්යාප්ත වන අන්තර්ජාලය හරහා ඔට්ටු ඇල්ලීමේ (Online Betting) කර්මාන්තය වැනි ක්ෂේත්රයක් ගැන සිතන්න. එම සමාගම් තමන්ට වාසිදායක වන ලෙස නීති හෝ ප්රතිපත්ති වෙනස් කර ගැනීමට රජයට බලපෑම් කළහොත්, ඔවුන් එය කරන්නේ හුදෙක් තමන්ගේ ලාභය වැඩි කර ගැනීමේ අරමුණින් බව පවසා මෙම පනතින් නිදහස් විය හැකිය. නමුත් මහජන යහපත ගැන සිතා, අන්තර්ජාල ඔට්ටු ඇල්ලීම නියාමනය කරන ලෙස හෝ තහනම් කරන ලෙස රජයට බලපෑම් කරන සමාජ සේවා සංවිධානයකට ලාභ ඉපයීමේ අරමුණක් නැත. ඒ හේතුව නිසාම, යෝජිත නව පනත යටතේ නිසි බලධාරියා විසින් එම සමාජ සේවා සංවිධානයට දෝෂාරෝපණය කිරීමට හෝ දඬුවම් කිරීමට ඉඩ ඇත. මේ ආකාරයට රජයට බලපෑම් කිරීමේ අයිතිය ලාභ ලබන ව්යාපාරවලට පමණක් සීමා කිරීම හරහා රටේ නීති සෑදීමේ සහ ප්රතිපත්ති සැකසීමේ ක්රියාවලියට විශාල හානියක් සිදුවනු ඇත.
සාමාන්ය මහජනතාවගේ අවශ්යතා මොනවා දැයි නිර්වචනය කරන්නේ කවුරු ද? ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවෙන් සහතික කර ඇති “සාමකාමීව රැස්වීමේ අයිතිය” සහ නීතියෙන් තහනම් කර ඇති “මහජන කැළඹීමක් ඇති කිරීම” අතර වෙනස හරියටම හඳුනා ගන්නේ කෙසේ ද? මේ සම්බන්ධයෙන් පැහැදිලි අවබෝධයක් ලබා ගැනීමට, මෙම පනත සකස් කළ අය ‘ජනඝෝෂා’ නඩුවේ තීන්දුව අධ්යයනය කිරීම වැදගත් වේ (නඩුවේ නම: අමරතුංග එරෙහිව සිරිමල් සහ තවත් අය (1993) 1 ශ්රී ලංකා නීති වාර්තා 264. ශ්රේෂ්ඨාධිකරණ නඩු අංක 468/92).
මීට අමතරව, ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 14(ඇ) වගන්තියෙන් තහවුරු කර ඇති සමාගමයේ නිදහස (සංවිධානය වීමේ නිදහස) සහ 14(ඊ) වගන්තිය යටතේ ඇති තම සංස්කෘතිය භුක්ති විඳීමේ සහ ප්රවර්ධනය කිරීමේ නිදහස වැනි මූලික අයිතිවාසිකම් භුක්ති විඳීම සඳහා පුරවැසියන් විසින් පිහිටුවා ගන්නා ආයතනවල කටයුතුවලට රජය අතපොවන්නේ නම්, එය කළ හැක්කේ අධිකරණ නියෝගයක් හරහා පමණක් බව පනතින් පැහැදිලිව තහවුරු කළ යුතුය. ඒ සඳහා පනත් කෙටුම්පතේ 5, 15, 16 සහ 17 වගන්ති මගින් ‘නිසි බලධාරියාට’ ලබා දී ඇති අතිශය දැඩි බලතල විශාල වශයෙන් කප්පාදු කිරීම අත්යවශ්ය වේ.
ඉහත යෝජනා කළ පරිදි නිසි බලධාරියාගේ බලතල අඩු කළ ද, එම බලධාරියා දේශපාලන බලපෑම්වලින් ආරක්ෂා කිරීම ද ඉතා වැදගත්ය. මාර්ගගත ආරක්ෂණ පනත් (Online Safety Bill) කෙටුම්පත සම්බන්ධ නඩුවේදී නීතිපතිවරයා ද පිළිගත් පරිදි, මෙම නිසි බලධාරියා පත් කිරීම ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා සභාවේ අනුමැතිය සහිතව සිදු කළ යුතු බවට වත්මන් පනත් කෙටුම්පත සංශෝධනය කළ යුතුය (තනි පුද්ගලයකුට වඩා මෙහිදී පුද්ගලයන් කිහිපදෙනකුගෙන් යුත් මණ්ඩලයක් පත් කිරීම වඩාත් සුදුසුය). මෙම බලධාරියා පත් කිරීම, වැටුප් ගෙවීම, ධූර කාලය සහ තනතුරින් ඉවත් කිරීම වැනි කරුණු සම්බන්ධයෙන් සුදුසු නීතිමය විධිවිධාන සඳහා ආදර්ශ මීට පෙර සම්මත කර ඇති වෙනත් සාර්ථක නීතිවලින් ලබා ගත හැකිය.