“මහත්තයා අතුරුදහන් වෙනකොට මට දරුවෝ පහක් හිටියා. අපේ ගෙවල් ගිනි තැබූ නිසා අපි කැලේට පැනලා හිටියේ. අදටත් ඒ අතුරුදහන්වීම්වලට මොකද වුණේ කියලා දන්නේ නැහැ. අපි අවුරුදු 36ක් බලාගෙන හිටියා. අපට ලක්ෂ දෙකක දීමනාවක් විතරක් ප්‍රමාණවත් නැහැ. අවම වශයෙන් ලක්ෂ 36ක්වත් අවශ්‍යයි.”
මෙය හුදෙක් ආර්ථික සහනයක් ඉල්ලා කරන ඉල්ලීමක් නොවේ. තම සැමියා අහිමි වූ දින සිට දශක තුනකට වැඩි කාලයක් පුරා සත්‍යය සොයමින් සිටින කාන්තාවකගේ වේදනාවයි. එසේම, දේශපාලන ප්‍රචණ්ඩත්වය හමුවේ තම සමීපතමයන් අහිමි වූ දහස් සංඛ්‍යාත ශ්‍රී ලාංකික පවුල්වල තවමත් නොවිසඳුණු ප්‍රශ්නයයි.
මෙම අදහස් පළ කළේ ලලිතා රංජනී මහත්මියයි. 1989 නොවැම්බර් 2 වැනිදා සිය සැමියා ඇතුළු හයදෙනකු අතුරුදහන් වූ බව පවසන ඇය, එම සිදුවීමෙන් පසු දරුවන් පස්දෙනකු සමඟ ජීවිතය ගොඩනඟා ගැනීමට සටන් කළ කාන්තාවකි. 2026 ඔක්තෝබර් 27 වැනිදා සීදුව, රද්දොළු හන්දියේ අතුරුදහන්වූවන්ගේ ස්මාරකය ඉදිරිපිට පැවැති 36 වැනි වාර්ෂික අනුස්මරණ උත්සවයේදී ඇය මෙම අදහස් පළ කළාය.
ඇයගේ ප්‍රකාශය තුළ ඇත්තේ අතීතය පිළිබඳ මතකයක් පමණක් නොවේ. අතුරුදහන්වූවන් පිළිබඳ සත්‍යය හෙළි කිරීම, යුක්තිය ඉටු කිරීම සහ වින්දිත පවුල්වල ජීවිත යළි ගොඩනැඟීම සම්බන්ධයෙන් රාජ්‍යයට පැවරෙන වගකීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නයකි.
රද්දොළුගම ස්මාරකය: මතකයෙන් ගොඩනැඟුණු ඉතිහාසයක්
ශ්‍රී ලංකාවේ අතුරුදහන්වූවන් සිහිපත් කිරීමේ ඉතිහාසය තුළ සීදුව, රද්දොළු හන්දියේ පිහිටි අතුරුදහන්වූවන්ගේ ස්මාරකයට සුවිශේෂී ස්ථානයක් හිමි වේ. එය සිමෙන්ති හා ගල්වලින් තැනූ ස්මාරකයක් පමණක් නොවේ. තම සමීපතමයන්ට සිදු වූයේ කුමක්දැයි දැනගැනීමට නොහැකිව දශක ගණනාවක් පුරා ජීවත් වන පවුල්වල වේදනාව, අරගලය සහ යුක්තිය පිළිබඳ බලාපොරොත්තුව නියෝජනය කරන ස්ථානයකි.
1989 ඔක්තෝබර් 27 වැනිදා රද්දොළු හන්දිය ආසන්නයේදී පැහැරගෙන ගොස් ඝාතනය කර තිබූ වෘත්තීය සමිති ක්‍රියාකාරීන් දෙදෙනකු වූ එච්. එම්. රංජිත් සහ එච්. ලයනල් යන අයගේ සිරුරු හමුවීම මෙම ස්මාරකය හා සම්බන්ධ ඉතිහාසයේ වැදගත් සිදුවීමකි. එම පසුබිම තුළ අතුරුදහන්වූවන් සිහිපත් කිරීමේ වාර්ෂික වැඩසටහන් 1991 වසරේදී ආරම්භ විය.
ආසියානු මානව හිමිකම් කොමිසම වාර්තා කර ඇති පරිදි, ස්මාරකය ඉදිකිරීමේ විධිමත් කටයුතු 1999 වසරේදී ආරම්භ කර ඇති අතර එය 2000 පෙබරවාරි 4 වැනිදා විවෘත කර තිබේ. එතැන් සිට මෙම ස්ථානය අතුරුදහන්වූවන්ගේ පවුල්වලට තම ආදරණීයයන් සිහිපත් කිරීමටත්, ඔවුන්ට සිදු වූයේ කුමක්දැයි සොයා දෙන ලෙස බලධාරීන්ගෙන් ඉල්ලා සිටීමටත් වැදගත් පොදු අවකාශයක් බවට පත්විය.
දකුණේ අතුරුදහන්වීම්වලින් උපන් අනුස්මරණ ව්‍යාපාරය
1987–1991 කාලසීමාව ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණේ දේශපාලන ප්‍රචණ්ඩත්වය, පැහැරගෙන යාම්, ඝාතන සහ අතුරුදහන්වීම් පිළිබඳ බරපතළ චෝදනා එල්ල වූ කාලයකි. එම කාලය තුළ සිදු වූ අතුරුදහන්වීම් සම්බන්ධයෙන් විවිධ කොමිෂන් සභා හා මානව හිමිකම් සංවිධාන තොරතුරු රැස් කළහ.
මෙවැනි පසුබිමක් තුළ, අතුරුදහන් වූ පුද්ගලයන්ගේ පවුල්වලට තම ශෝකය ප්‍රකාශ කිරීමටත්, ඔවුන්ගේ අත්දැකීම් සමාජය ඉදිරියේ තැබීමටත්, වගකිවයුත්තන්ගෙන් පිළිතුරු ඉල්ලා සිටීමටත් පොදු අවකාශයක් අවශ්‍ය විය.
1991 ඔක්තෝබර් 27 වැනිදා රද්දොළු හන්දියේදී පුද්ගලයන් 17 දෙනකුගෙන් යුත් කණ්ඩායමක් එක්ව අතුරුදහන්වූවන් සිහිපත් කිරීමේ වැඩසටහනක් පැවැත්වූ බව මේ සම්බන්ධයෙන් සිදු කළ පර්යේෂණ වාර්තාවක සඳහන් වේ. 1992 වසරේ පැවැති දෙවැනි අනුස්මරණයට දේශපාලන නියෝජිතයන්, ආගමික නායකයන්, අතුරුදහන්වූවන්ගේ පවුල් සහ මානව හිමිකම් ක්‍රියාකාරීන් ඇතුළු දහසකට ආසන්න පිරිසක් සහභාගි වූ බවද එම වාර්තාව පෙන්වා දෙයි.
මෙලෙස ආරම්භ වූ අනුස්මරණය කාලයත් සමඟ වඩාත් පුළුල් සමාජ ව්‍යාපාරයක් බවට පත්විය. අතුරුදහන්වූවන්ගේ පවුල් එකමුතුව හෙවත් Families of the Disappeared (FoD) මෙම අරගලයේ ප්‍රධාන සංවිධානමය බලවේගයක් ලෙස ඉදිරියට පැමිණියේය.
මෙහි විශේෂත්වය වන්නේ, අතුරුදහන්වූවන්ගේ පවුල් තමන්ට සිදු වූ අසාධාරණය පෞද්ගලික ශෝකයක් ලෙස සඟවාගෙන නොසිට එය සමාජයේ සාමූහික වගකීමක් බවට පත් කිරීමයි.
නමක් නැති මල් වඩමක් සහ සොහොන් කොතක් නොමැති මිනිසුන්
රද්දොළුගම ස්මාරකයේ වැදගත්ම අංගයක් වන්නේ අතුරුදහන්වූවන්ගේ ඡායාරූප ප්‍රදර්ශනය කර ඇති බිත්තියයි. එය බොහෝ දෙනා අතර “කඳුළු බිත්තිය” ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.
එහි ඇති සෑම ඡායාරූපයක්ම එක් පුද්ගලයකුගේ ජීවිතයක්, එක් පවුලක මතකයක් සහ පිළිතුරු නොලැබුණු ප්‍රශ්න රැසක් නියෝජනය කරයි. අතුරුදහන් වූ පුද්ගලයන්ගේ සිරුරු හමු නොවූ අවස්ථාවලදී ඔවුන්ගේ පවුල්වලට අවසන් ගෞරව දැක්වීමට සොහොන් කොතක් හෝ සිරුරක් හෝ නොතිබිය හැකිය.
එවැනි පවුල්වලට රද්දොළුගම ස්මාරකය තම ආදරණීයයන් සිහිපත් කරන ස්ථානයක් බවට පත්ව තිබේ. වාර්ෂික අනුස්මරණයේදී ඔවුහු ඡායාරූප අසලට ගොස් මල් තබති, ඉටිපන්දම් දල්වති, තම තමන්ගේ ආගමික චාරිත්‍ර ඉටු කරති.
එබැවින් මෙම ස්මාරකය අතීතය සිහිපත් කිරීමේ ස්ථානයක් පමණක් නොවේ. සිරුරක් සොයාගත නොහැකි වුවද, නීතිය ඉදිරියේ නඩුවක් අවසන් නොවුවද, තම ආදරණීයයා පිළිබඳ සත්‍යය දැනගැනීමට පවුලකට ඇති අයිතිය සිහිපත් කරන ස්ථානයකි.
2016 වසරේදී ශ්‍රී ලංකාවට පැමිණි බලහත්කාරයෙන් අතුරුදහන් කිරීම් පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ක්‍රියාකාරී කණ්ඩායමද මෙම ස්මාරකය නැරඹීය. අතුරුදහන්වූවන්ගේ පවුල්වලට තම සමීපතමයන් සිහිපත් කිරීමට මෙවැනි ස්මාරක වැදගත් බව පෙන්වා දුන් එම කණ්ඩායම, අතුරුදහන්වූවන් වෙනුවෙන් රජයේ අනුග්‍රහයෙන් ඉදිකළ ස්මාරක නොමැති වීම පිළිබඳවද අවධානය යොමු කළේය.
අතුරුදහන්වීම් දකුණට පමණක් සීමා වූ කතාවක් නොවේ!
රද්දොළුගම ස්මාරකය ආරම්භ වූයේ දකුණේ අතුරුදහන්වීම්වලට අදාළ පසුබිමක් තුළ වුවද, එහි අර්ථය එම කාලසීමාවට හෝ එක් දේශපාලන කණ්ඩායමකට පමණක් සීමා නොවේ.
ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු හා නැගෙනහිර ප්‍රදේශවල පැවති යුද්ධය සහ විවිධ කාලවලදී සිදු වූ අතුරුදහන්වීම්වලින් පීඩාවට පත් වූ පවුල් ද මෙම අනුස්මරණයට සහභාගි වී තිබේ. දේශපාලන මතවාද, ජාතිය, ආගම හෝ භූගෝලීය ප්‍රදේශය කුමක් වුවත්, තම සමීපතමයකු අතුරුදහන් වූ පවුලකට මුහුණ දීමට සිදුවන වේදනාව සහ අවිනිශ්චිතතාව බොහෝවිට සමාන ය.
තම දරුවා ජීවතුන් අතර සිටිනවාද, මියගොස් තිබේද, ඔහුට හෝ ඇයට සිදු වූයේ කුමක්ද යන්න නොදැන ජීවත් වීම, සාමාන්‍ය වියෝවකින් වෙනස් වූ අත්දැකීමකි. අවසන් කටයුතු කිරීමට නොහැකි වීම, නීතිමය හා පරිපාලනමය කටයුතු ඉදිරියට ගෙන යාමේ අපහසුතා සහ පවුලේ අනාගතය පිළිබඳ අවිනිශ්චිතතාව එම වේදනාව තවත් තීව්‍ර කරයි.
එබැවින් රද්දොළුගම ස්මාරකය වැදගත් වන්නේ අතුරුදහන්වූවන්ගේ පවුල්වලට ශෝකය ප්‍රකාශ කිරීමට ඉඩ ලබා දෙන නිසා පමණක් නොවේ. අතුරුදහන්වීම් පිළිබඳව තෝරාගත් පිරිසකගේ දුක්ගැනවිල්ලක් ලෙස නොව, මුළු රටටම අදාළ මානව හිමිකම් ගැටලුවක් ලෙස සිතීමට එය සමාජයට බල කරන නිසාය.
වසර 36කට පසුවත් නොවිසඳුණු ලලිතා රංජනීගේ ප්‍රශ්නය
රද්දොළුගම ස්මාරකය ඉදිරිපිටදී ලලිතා රංජනී මහත්මිය කළ ප්‍රකාශය, මෙම ඉතිහාසය අදටත් ජීවමාන බව පෙන්වන එක් උදාහරණයකි.
ඇය පවසන පරිදි, 1989 නොවැම්බර් 2 වැනිදා සිය සැමියා ඇතුළු හයදෙනකු අතුරුදහන් වන විට ඇයට දරුවන් පස්දෙනකු සිටියහ. නිවාස ගිනි තැබීම හේතුවෙන් පවුලට ආරක්ෂිත ස්ථානයක් සොයා යාමට සිදු වූ බවද ඇය සඳහන් කළාය.
තමන් එදා ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ දේශපාලන කටයුතුවල නිරත වූ බවත්, අදටත් එම දේශපාලන ව්‍යාපාරය සමඟ කටයුතු කරන බවත් ඇය ප්‍රකාශ කළාය. වත්මන් ආණ්ඩුව බලයට පත් කිරීම සඳහාද තමන් ඇතුළු පිරිස විශාල කැපකිරීමක් කළ බව ඇය අවධාරණය කළාය.
එහෙත් ආණ්ඩුව බලයට පත්වී වසර දෙකක් ගතවී ඇතැයි පවසමින්, අතුරුදහන්වූවන්ගේ ප්‍රශ්නය සම්බන්ධයෙන් ප්‍රමාණවත් රාජ්‍ය මැදිහත්වීමක් තවමත් දක්නට නොලැබෙන බවට ඇය කනස්සල්ල පළ කළාය.
ඇයගේ ප්‍රකාශයේ දේශපාලන වැදගත්කම ඇත්තේ මෙතැනදීය. දේශපාලන බලයක් ගොඩනැඟීමට දායක වූ පුද්ගලයන්ගේ ඉල්ලීමක් වුවද, අතුරුදහන්වූවන් පිළිබඳ සත්‍යය සොයා දීම සහ වින්දිතයන්ගේ අයිතිවාසිකම් තහවුරු කිරීම පක්ෂපාතීත්වය මත තීරණය කළ හැකි කාරණයක් නොවේ. එය ආණ්ඩුවක නීතිමය, මානව හිමිකම් හා සදාචාරාත්මක වගකීමකි.
ලක්ෂ දෙකක දීමනාව ප්‍රමාණවත්ද?
අතුරුදහන්වූවන්ගේ පවුල් සඳහා රුපියල් ලක්ෂ දෙකක දීමනාවක් ලැබෙමින් පවතින බව ලලිතා රංජනී මහත්මිය සිය ප්‍රකාශයේදී සඳහන් කළාය. එදින හම්බන්තොට අරුණසීලි මහත්මියටද එම මුදල ලැබුණු බව ඇය පැවසුවාය.
එහෙත් තමන්ට අවශ්‍ය වන්නේ එම මුදලට වඩා වැඩි සහනයක් බව ඇය අවධාරණය කළාය. වසර 36ක් පුරා මුහුණ දුන් ආර්ථික හා සමාජීය පාඩුව සැලකිල්ලට ගෙන අවම වශයෙන් රුපියල් ලක්ෂ 36ක වන්දියක් ලබා දෙන ලෙස ඇය ජනාධිපතිවරයාගෙන් ඉල්ලා සිටියාය.
මෙහිදී වැදගත් වන්නේ ඉල්ලන වන්දියේ මුදල පමණක් නොවේ. වින්දිත පවුල්වලට ලබා දෙන මුදල ඔවුන්ට සිදු වූ අසාධාරණයට සාධාරණ වන්දි ලෙස සැලකිය හැකිද යන ප්‍රශ්නයයි.
අතුරුදහන්වීමක් නිසා පවුලකට අහිමි වන්නේ එක් පුද්ගලයකුගේ ජීවිතය පමණක් නොවේ. පවුලේ ආදායම, දරුවන්ගේ අධ්‍යාපන අවස්ථා, නිවාස හා දේපළ සුරක්ෂිතතාව, සමාජ සම්බන්ධතා සහ අනාගතය සැලසුම් කිරීමේ හැකියාවද අහිමි විය හැකිය. සමහර පවුල්වලට තම සමීපතමයන් සොයා යාම වෙනුවෙන් වසර ගණනාවක් ගමන් බිමන් යාමට, නීතිමය සහාය ලබා ගැනීමට සහ විවිධ ආයතන වෙත පැමිණිලි ඉදිරිපත් කිරීමට සිදුවී තිබේ.
එබැවින් වන්දි ප්‍රතිපත්තියක් සකස් කිරීමේදී පවුල්වලට සිදු වූ හානිය, ඔවුන්ගේ වත්මන් අවශ්‍යතා සහ දිගුකාලීන සමාජීය බලපෑම් සැලකිල්ලට ගැනීම වැදගත්ය.
එසේම වන්දි ලබා දීමෙන් පමණක් අතුරුදහන්වූවන් සම්බන්ධ වගකීම අවසන් නොවේ. සත්‍යය දැනගැනීමේ අයිතිය, ඵලදායී විමර්ශන, වගකිවයුත්තන්ට එරෙහිව නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම සහ එවැනි සිදුවීම් නැවත ඇති නොවීමට අවශ්‍ය පියවර ගැනීමද ඊට ඇතුළත් විය යුතුය.
සත්‍යය, යුක්තිය, වන්දි සහ නැවත සිදු නොවීමේ සහතිකය
අතුරුදහන්වූවන් පිළිබඳ ගැටලුව විසඳීම සඳහා අවශ්‍ය වන්නේ එක් සහන වැඩසටහනක් පමණක් නොවේ. එය සත්‍යය, යුක්තිය, වන්දි සහ එවැනි මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයන් නැවත සිදු නොවීමේ සහතිකය යන මූලික අංග එකට ගළපා ක්‍රියාත්මක කළ යුතු ක්‍රියාවලියකි.
ශ්‍රී ලංකාව බලහත්කාරයෙන් අතුරුදහන් කිරීම්වලින් සියලු පුද්ගලයන් ආරක්ෂා කිරීම පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර සම්මුතිය 2015 වසරේදී අත්සන් කළ අතර, 2016 වසරේදී එය අනුමත කළේය. එමෙන්ම අතුරුදහන් වූ පුද්ගලයන් පිළිබඳ කාර්යාලය (Office on Missing Persons – OMP) පිහිටුවීමද මේ ගැටලුවට ආයතනික ප්‍රතිචාරයක් ලබා දීමේ වැදගත් පියවරක් විය.
කෙසේ වෙතත්, ආයතන පිහිටුවීම හෝ නීති සම්මත කිරීම පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවේ. අතුරුදහන් වූ පුද්ගලයන්ගේ ඉරණම හා ඔවුන් සිටින ස්ථානය සොයා බැලීම, පවුල්වලට විශ්වාසදායක තොරතුරු ලබා දීම, සිදුවීම් සම්බන්ධයෙන් විධිමත් විමර්ශන පැවැත්වීම සහ යුක්තිය ඉටු කිරීම සඳහා ප්‍රායෝගික ප්‍රතිඵල අවශ්‍ය වේ.
එක්සත් ජාතීන්ගේ බලහත්කාරයෙන් අතුරුදහන් කිරීම් පිළිබඳ ක්‍රියාකාරී කණ්ඩායම 2016 වසරේ ශ්‍රී ලංකාව සම්බන්ධයෙන් නිකුත් කළ වාර්තාවේද, අතුරුදහන්වූවන් පිළිබඳ සත්‍යය හෙළි කිරීම, වගකිවයුත්තන්ට දඬුවම් පැමිණවීම සහ වින්දිත පවුල්වලට වන්දි ලබා දීම සම්බන්ධයෙන් තවදුරටත් කටයුතු කිරීමේ අවශ්‍යතාව අවධාරණය කර තිබේ.
මෙම නිර්දේශවල වැදගත්කම අදටත් අඩු වී නැත. අතුරුදහන්වූවන් පිළිබඳ විමර්ශන දේශපාලන වෙනස්කම්වලට යටත් නොවී ඉදිරියට ගෙන යාමත්, සියලු වින්දිත පවුල්වලට සමාන සැලකිල්ලක් දැක්වීමත් රාජ්‍යයේ වගකීමකි.
ස්මාරකයක් ඉදිකිරීම පමණක් නොව, මතකය ආරක්ෂා කිරීමද වැදගත්ය
රද්දොළුගම ස්මාරකයේ ඉතිහාසය තුළ තවත් වැදගත් පාඩමක් තිබේ. එනම්, අතුරුදහන්වූවන් පිළිබඳ මතකය ආරක්ෂා කිරීම සැමවිටම පහසු කටයුත්තක් නොවූ බවයි.
2011 වසරේදී ස්මාරකය පිහිටි භූමියේ අයිතිය සම්බන්ධයෙන් මතභේදයක් මතුවූ අතර එය ඉවත් කිරීමේ හැකියාව පිළිබඳවද විරෝධතා මතු විය. අතුරුදහන්වූවන්ගේ පවුල් සහ මානව හිමිකම් සංවිධාන එම ස්මාරකය ආරක්ෂා කිරීම වෙනුවෙන් පෙනී සිටියහ.
මෙම සිදුවීමෙන් පැහැදිලි වන්නේ ස්මාරකයක් යනු භෞතික ඉදිකිරීමක් පමණක් නොවන බවයි. එය සමාජයකට අතීතයේ සිදු වූ අසාධාරණකම් අමතක නොකර සිටීමටත්, වින්දිතයන්ගේ අත්දැකීම් පිළිගැනීමටත්, අනාගත පරම්පරාවට එම ඉතිහාසය සම්ප්‍රේෂණය කිරීමටත් උපකාරී වන පොදු මතකයකි.
එබැවින් අතුරුදහන්වූවන් සිහිපත් කරන ස්ථාන ආරක්ෂා කිරීම, ඒවායේ ඉතිහාසය අධ්‍යාපනික හා සමාජීය වශයෙන් ප්‍රචලිත කිරීම සහ වින්දිත පවුල්වලට ගෞරවයෙන් සැලකීම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සමාජයක වැදගත් වගකීම් වේ.
“මුල අමතක නොකර අපට පිහිට වෙන්න”
ලලිතා රංජනී මහත්මිය සිය කතාව අවසන් කළේ ජනාධිපතිවරයාගෙන් කළ සංවේදී ඉල්ලීමකිනි. තමන් ඇතුළු පිරිස වත්මන් ආණ්ඩුව බලයට පත් කිරීමට කැපවී කටයුතු කළ බව සිහිපත් කළ ඇය, “ගරු ජනාධිපතිතුමනි, මුල අමතක නොකර අපට පිහිට වෙන ලෙස කරුණාවෙන් ඉල්ලා සිටිනවා” යනුවෙන් ප්‍රකාශ කළාය.
එම ඉල්ලීම තුළ දේශපාලන බලාපොරොත්තුවක් තිබේ. එහෙත් එයට වඩා ගැඹුරු අර්ථයක්ද තිබේ. තමන්ගේ දේශපාලන දායකත්වය කුමක් වුවත්, වසර ගණනාවක් පුරා යුක්තිය අපේක්ෂාවෙන් සිටින පුරවැසියන්ගේ හඬට සවන් දෙන ලෙස කරන ඉල්ලීමකි.
අතුරුදහන්වූවන්ගේ පවුල්වලට අවශ්‍ය වන්නේ මුදල් පමණක් නොවේ. තම ආදරණීයයන්ට සිදු වූයේ කුමක්දැයි දැනගැනීමටත්, වගකිවයුත්තන් සම්බන්ධයෙන් නීතිය ක්‍රියාත්මක වනු දැකීමටත්, තමන්ගේ දුක් වේදනාව රාජ්‍යය විසින් පිළිගනු ලැබීමටත් ඔවුහු බලාපොරොත්තු වෙති.
2026 ඔක්තෝබර් 27 වැනිදා රද්දොළුගම ස්මාරකය ඉදිරිපිට පැවැති 36 වැනි අනුස්මරණය අපට සිහිපත් කරන්නේ එම ප්‍රශ්න තවමත් අවසන් වී නොමැති බවයි.
ස්මාරකයේ ඇති ඡායාරූප දශක ගණනාවක් පුරා නිහඬව බලා සිටියද, ඒවා පිටුපස ඇති ප්‍රශ්න තවමත් නිහඬ වී නැත. දරුවන් පස්දෙනකු සමඟ ජීවිතය ගොඩනඟාගත් ලලිතා රංජනී වැනි කාන්තාවන්ගේ හඬ, එම අතීතය තවමත් වර්තමානය තුළ ජීවත් වන බව අපට මතක් කර දෙයි.
අතුරුදහන්වූවන් සිහිපත් කිරීම යනු මියගිය හෝ අතුරුදහන් වූ පුද්ගලයන් පිළිබඳ අතීත කතාවක් කීම පමණක් නොවේ. එය සත්‍යය හෙළි කරන ලෙසත්, යුක්තිය ඉටු කරන ලෙසත්, වින්දිත පවුල්වල අයිතිවාසිකම් සුරක්ෂිත කරන ලෙසත් වර්තමාන රාජ්‍යයෙන් ඉල්ලා සිටීමකි.
රද්දොළුගම ස්මාරකය වසර 36ක් පුරා රැකගෙන ඇත්තේ එම ඉල්ලීමයි. එම ඉල්ලීමට සැබෑ පිළිතුරක් ලැබෙන තුරු අතුරුදහන්වූවන්ගේ පවුල්වල අරගලය අවසන් නොවනු ඇත.