සිරස කැමරාකරුගේ සිද්ධියෙන් මතුවන වඩා ගැඹුරු මාධ්‍ය ප්‍රශ්නය
කැමරාවක් අතේ තිබීම මාධ්‍ය නිදහසක් නොවේ. මයික්‍රෆෝනයක් අතේ තිබීම තොරතුරු දැන ගැනීමේ අයිතියක් නොවේ. මාධ්‍ය ආයතනයක සේවය කිරීම, අනෙක් මිනිසුන්ගේ ශරීරය, පෞද්ගලිකත්වය හෝ ගෞරවය මත තම වෘත්තීය බලය අසීමිතව යෙදවීමට බලපත්‍රයක් ද නොවේ.
මේ කාරණය නැවතත් සාකච්ඡාවට පැමිණ තිබෙන්නේ කොළඹ කොටුව මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණය අසල 2026 සැප්තැම්බර් 30 වැනිදා සිදු වූ සිද්ධියක් හේතුවෙනි. හිටපු ජනාධිපති රනිල් වික්‍රමසිංහගේ ආරක්ෂක කණ්ඩායමට අනුයුක්ත නිලධාරියකුගේ හිසට කැමරාකරුවකු විසින් කැමරාවකින් පහර දුන් බවට චෝදනා එල්ල වී තිබේ. එම නිලධාරියා රෝහල්ගත වූ බව ද වාර්තා වී ඇත. පසුව පොලිසිය සිරස මාධ්‍ය ආයතනයේ කැමරාකරුවකු අත්අඩංගුවට ගෙන පොලිස් ඇප මත මුදා හැර තිබේ. එහෙත් සිද්ධියේ සම්පූර්ණ තත්ත්වය පිළිබඳ නිල පරීක්ෂණය තවම අවසන් වී නොමැති බැවින්, චෝදනාවක් අවසන් නීතිමය තීන්දුවක් ලෙස සැලකීම සුදුසු නැත.
නමුත් මෙහි අපට වැදගත් වන්නේ පුද්ගලයකු වරදකරු ද නිවැරදිකරු ද යන්න තීරණය කිරීම නොවේ. එය නීතියට අයත් කාර්යයකි.
වැදගත් ප්‍රශ්නය වෙනත් එකකි. මාධ්‍ය නිදහස යනු මාධ්‍යකරුවකුට කළ හැකි සෑම දෙයක්ම සාධාරණීකරණය කරන අයිතිවාසිකමක් ද?
තොරතුරු දැන ගැනීමේ අයිතිය කියන්නේ කුමක් ද?
අපේ සමාජයේ “මහජනතාවට දැන ගැනීමේ අයිතියක් තිබෙනවා” යන වාක්‍යය ඇතැම් විට ඉතා පහසුවෙන් භාවිත වේ. නමුත් “මහජනතාවට දැන ගැනීමට අවශ්‍ය වීම” සහ “මහජනතාවට දැන ගැනීමට සාධාරණ අයිතියක් තිබීම” එකම දෙයක් නොවේ.
යම් සිදුවීමක් ජනප්‍රිය වීම, උණුසුම් වීම, විශාල පිරිසක් එය නැරඹීමට කැමැති වීම හෝ එය සමාජ මාධ්‍යවල වේගයෙන් පැතිරීම පමණක් එය “public interest” බවට පත් කරන්නේ නැත. Ethical Journalism Network පැහැදිලිව පෙන්වා දෙන්නේ public interest යනු ප්‍රේක්ෂකයාට විනෝද වීමට හෝ කුතුහලය සංසිඳුවීමට අවශ්‍ය දේ පමණක් නො වන බවයි. එය සමාජයේ පොදු යහපත, ජනතා සුබසාධනය සහ පොදු ආරක්ෂාව වැනි කරුණු සමඟ සම්බන්ධ වේ. (Ethical Journalism Network) එය ඉතා වැදගත් වෙනසකි.
කෙනකුගේ පෞද්ගලික ජීවිතයේ සිදුවීමක් ජනතාව විශාල වශයෙන් නැරඹීමට කැමැති විය හැකිය. එහෙත් එයින් එය පොදු යහපතට අදාළ තොරතුරක් බවට පත් නොවේ.
Public interest යනු public curiosity නොවේ.
මෙය අමතක වූ විට මාධ්‍යකරණය තොරතුරු සැපයීමෙන් වෙනස් වී, මිනිසුන්ගේ ජීවිත “content” බවට පත් කිරීමේ ව්‍යාපාරයක් බවට පත් වෙයි.
කැමරාව යනු බලයයි
අපි සාමාන්‍යයෙන් බලය කියන්නේ පොලිසිය, හමුදාව, දේශපාලනඥයන්, රාජ්‍ය ආයතන හෝ විශාල ව්‍යාපාරිකයන් සතු දෙයක් ලෙස සිතමු. නමුත් කැමරාව ද බලයකි. කෙනකුගේ මුහුණ තත්පර කිහිපයකින් ලක්ෂ සංඛ්‍යාත පිරිසක් ඉදිරියට ගෙන යා හැකි බලයකි. යම් පුද්ගලයකුගේ ක්‍රියාවක් සන්දර්භයෙන් ඉවත් කර රට පුරා ප්‍රචාරය කළ හැකි බලයකි. යම් පුද්ගලයකුගේ ගෞරවයට, රැකියාවට, පවුල් ජීවිතයට හෝ සමාජ ස්ථානයට බලපෑම් කළ හැකි බලයකි.
ඒ නිසා මාධ්‍ය නිදහස ආරක්ෂා කිරීම යනු මාධ්‍යයට බලය දීම පමණක් නො ව, එම බලය වගකීමෙන් භාවිත කිරීමට අවශ්‍ය සදාචාරාත්මක සීමා ආරක්ෂා කිරීම ද වේ. UNESCO පෙන්වා දෙන පරිදි ස්වාධීන මාධ්‍යයේ මූලික කාර්යයක් වන්නේ බලය ඇති අය වගකීමට ලක් කිරීමයි. ඒ නිසා මාධ්‍යය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට අත්‍‍යවශ්‍ය පොදු යහපතක් ලෙස සැලකිය යුතුය. (UNESCO)
එහෙත් මෙහි තවත් පැත්තක් තිබේ. බලය ඇති අය ප්‍රශ්න කිරීමට මාධ්‍යයට බලය අවශ්‍යය. නමුත් එම බලයම අනෙක් පුද්ගලයන් මත බලහත්කාරයක් බවට පත් නො වීමට මාධ්‍යයට වගකීමක් ද අවශ්‍යය.
“මට රූගත කරන්න අයිතියක් තිබෙනවා” යන්න ප්‍රමාණවත් ද?
නැත.
ජාත්‍යන්තර මාධ්‍ය ආචාරධර්මවල තිබෙන ඉතා වැදගත් මූලධර්මයක් වන්නේ නීත්‍යානුකූලව යමක් ලබා ගත හැකි වීම සහ එය සදාචාරාත්මකව ලබා ගැනීම එකම දෙයක් නො වන බවයි. Society of Professional Journalists (SPJ) හි ආචාරධර්ම සංග්‍රහය මෙය ඉතා පැහැදිලිව දක්වයි: “legal access to information differs from an ethical justification to publish or broadcast.”
එනම්, තොරතුරකට නීත්‍යානුකූල ප්‍රවේශයක් තිබීම, එය අනිවාර්යයෙන්ම ප්‍රචාරය කිරීමට සදාචාරාත්මක සාධාරණීකරණයක් ලබා දෙන්නේ නැත. (Society of Professional Journalists)
තවත් වැදගත් මූලධර්මයක් එම සංග්‍රහයේ තිබේ: “Pursuit of the news is not a license for arrogance or undue intrusiveness.” එනම්, ප්‍රවෘත්තියක් සොයා යාම අහංකාර හෝ අනවශ්‍ය ලෙස මැදිහත් වීමට බලපත්‍රයක් නොවේ. (Society of Professional Journalists)
මේ වාක්‍යය ශ්‍රී ලංකාවේ මාධ්‍ය සංස්කෘතිය තුළ බරපතළ ලෙස කියවා බැලිය යුතු එකකි. මන්ද, අප ඇතැම් විට “මාධ්‍යකරණය” යන වචනය යටතේ ඕනෑම ආකාරයක කැමරාකරණයක්, ඕනෑම ආකාරයක ප්‍රශ්න කිරීමක්, ඕනෑම ආකාරයක පසුපස යාමක් සාධාරණීකරණය කිරීමට පුරුදු වී සිටින බැවිනි.
ශ්‍රී ලංකාවේම මාධ්‍ය ආචාරධර්මය මෙය කියා තිබේ
මෙය විදේශීය ආයතනවල අදහසක් පමණක් නොවේ. ශ්‍රී ලංකාවේ Editors’ Guild විසින් සකස් කර Press Complaints Commission of Sri Lanka විසින් අනුගමනය කරන ලද වෘත්තීය ආචාරධර්ම සංග්‍රහයේ ද මේ පිළිබඳ ප්‍රතිපාදන තිබේ. එහි 8.1 යටතේ දැක්වෙන්නේ, මාධ්‍යවේදීන්, ඡායාරූප මාධ්‍යවේදීන් ද ඇතුළුව, බිය ගැන්වීමෙන්, හිරිහැර කිරීමෙන් හෝ වංචනික ක්‍රමවලින් තොරතුරු හෝ ඡායාරූප ලබා ගැනීමට උත්සාහ නො කළ යුතු බව ය. (Press Complaint Commission of Sri Lanka)
එබැවින් ප්‍රශ්නය මෙයයි:
අප මාධ්‍ය නිදහස ගැන කතා කරන විට මාධ්‍ය ආචාරධර්ම ගැන කතා කිරීමට අකැමැති වන්නේ ඇයි?
උණුසුම් සිදුවීමක් “වෙළෙඳ භාණ්ඩයක්” වූ විට
නූතන මාධ්‍ය කර්මාන්තය සරල ආර්ථික පීඩනයකින් ගමන් කරයි.
අවධානය යනු මුදල්ය.
Views යනු වටිනාකමය.
Clicks යනු වෙළෙඳ දැන්වීම් ආදායමය.
Viral වීම යනු වෙළෙඳපොළ වටිනාකමය.
උණුසුම් සිදුවීමක් සිදු වූ විට මාධ්‍යකරුවා සමාජයට සේවය කරන්නේ ද, නැතහොත් සිදුවීමෙන් content එකක් නිෂ්පාදනය කරන්නේ ද? මේ දෙක බොහෝ විට එකම දෙයක් වගේ පෙනුණත්, ඒවා සම්පූර්ණයෙන් වෙනස්ය.
සමාජයට වැදගත් තොරතුරක් වාර්තා කිරීමේදී මාධ්‍යකරුවාගේ ප්‍රධාන ප්‍රශ්නය විය යුත්තේ: “මෙය ජනතාව දැන ගත යුත්තේ ඇයි?” යන්නයි.
එය වෙනුවට ප්‍රශ්නය වන්නේ: “මේකෙන් අපට කොච්චර views ලැබෙයි ද?” නම්, මාධ්‍යකරණයේ ස්වභාවය වෙනස් වී ඇත.
මාධ්‍ය නිදහස යනු වගකීමෙන් තොර නිදහසක් නොවේ
රාජ්‍යය මාධ්‍යයට බලහත්කාරකම් නො කළ යුතු සේම, මාධ්‍යය ද පුද්ගලයාට බලහත්කාරකම් නො කළ යුතුය. එහිදී “කැමරාව” සංකේතයක් බවට පත් වෙයි. එය තොරතුරු සොයන මෙවලමක් විය හැකිය. එය බලය හෙළිදරව් කරන මෙවලමක් විය හැකිය. එහෙත් එය අනෙක් මිනිසාට “ඔබට පෞද්ගලික සීමාවක් නැත” යන පණිවුඩය ලබා දෙන බලහත්කාරී මෙවලමක් බවට ද පත් විය හැකිය.
අපට අවශ්‍ය වන්නේ පළමු මාධ්‍ය සංස්කෘතියයි. දෙවැන්න නොවේ.
හොඳ මාධ්‍යකරුවාට සමහර විට කැමරාව පහළ දැමීමට ද හැකි විය යුතුය
මාධ්‍ය ආචාරධර්මයේ වටිනාම ලක්ෂණය වන්නේ “මට මෙය කළ හැකි ද?” යන්නට වඩා “මම මෙය කළ යුතු ද?” යන්න ඇසීමයි. SPJ ආචාරධර්ම සංග්‍රහය ethical journalism සඳහා මූලික මූලධර්ම හතරක් දක්වයි: සත්‍යය සෙවීම හා වාර්තා කිරීම, හානිය අවම කිරීම, ස්වාධීනව ක්‍රියා කිරීම, සහ වගවීම හා විනිවිදභාවය. (Society of Professional Journalists)
මෙහි “minimize harm” යන මූලධර්මය විශේෂයෙන් වැදගත්ය. මන්ද, හොඳ මාධ්‍යකරණය යනු හැකි සෑම දර්ශනයක්ම ලබා ගැනීම නොවේ. සමහර විට හොඳ මාධ්‍යකරණය යනු යම් දර්ශනයක් තිබුණත් එය භාවිත නො කිරීමයි. සමහර විට හොඳ මාධ්‍යකරණය යනු තවත් ප්‍රශ්නයක් නොඇසීමයි. සමහර විට හොඳ මාධ්‍යකරණය යනු කැමරාව මිනිසකුගේ මුහුණෙන් ඉවතට ගැනීමයි.
ඒවා දුර්වලකම් නොවේ. ඒවා වෘත්තීය විනයයි.
අවසානයේ ප්‍රශ්නය මාධ්‍ය නිදහස ගැන නොවේ
සිරස කැමරාකරු සම්බන්ධ සිද්ධිය පිළිබඳ අවසන් නීතිමය තීන්දුව කුමක් වේ දැයි දැන්ම පැවසිය නොහැක. එය නීතිය මඟින් තීරණය කළ යුතුය. මාධ්‍යවේදීන්ගේ අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කළ යුතු බවත්, සිද්ධිය පිළිබඳ ස්වාධීන හා අපක්ෂපාතී පරීක්ෂණයක් අවශ්‍ය බවත් ශ්‍රී ලංකා Working Journalists Association පවා අවධාරණය කර තිබේ. (Newswire)
එහෙත් එම පරීක්ෂණය අපට වඩා විශාල ප්‍රශ්නයක් අමතක කිරීමට හේතුවක් නො විය යුතුය.
මාධ්‍යකරණය යනු වෘත්තියක් පමණක් නොවේ. එය සමාජ බලයකි. එබැවින් මාධ්‍ය නිදහසට වගකීමක් තිබිය යුතුය. තොරතුරු දැන ගැනීමේ අයිතියට සීමාවක් තිබිය යුතුය. පොදු යහපත සහ පොදු කුතුහලය වෙන් කර හඳුනා ගත යුතුය. මාධ්‍යකරුවාගේ නිදහස සහ අනෙක් මිනිසාගේ ගෞරවය එකිනෙකාගේ සතුරන් ලෙස නො සැලකිය යුතුය.
අපට අවශ්‍ය වන්නේ බියෙන් තොර මාධ්‍යයකි. එහෙත් ඒ සමඟම බිය ඇති නො කරන මාධ්‍යයකි. බලවතුන්ගෙන් ප්‍රශ්න කරන මාධ්‍යයකි. එහෙත් බලය නැති පුද්ගලයා මත තමන්ගේ බලය අත්හදා නො බලන මාධ්‍යයකි. සත්‍යය සොයන මාධ්‍යයකි. එහෙත් මිනිසකුගේ දුක, කෝපය, බිය හෝ අපහසුතාව තමන්ගේ “content” බවට පත් නො කරන මාධ්‍යයකි.
එබැවින් අද අප ඇසිය යුතු ප්‍රශ්නය,
“මාධ්‍ය නිදහස තිබිය යුතු ද?” යන්න පමණක් නොවේ. එයට කිසිවකු විරුද්ධ නො විය යුතුය.
ඇසිය යුතු වඩා අමාරු ප්‍රශ්නය මෙයයි: “අපට ලැබී ඇති මාධ්‍ය නිදහස අප භාවිත කරන්නේ මිනිසුන් නිදහස් කිරීමට ද, නැතහොත් මිනිසුන් මත තවත් බලයක් යෙදවීමට ද?”
එම ප්‍රශ්නයට පිළිතුර මාධ්‍ය නිදහසේ අනාගතය තීරණය කරනු ඇත