සෑම වසරකම සැප්තැම්බර් 29 වන දින, ජාත්යන්තර ප්රජාව විසින් ‘ආහාර අහිමිවීම් සහ අපතේ යාම පිළිබඳ දැනුවත් කිරීමේ ජාත්යන්තර දිනය’ සමරනු ලබයි. අප වගා කරන දේ නිෂ්පාදනය කරන, කළමනාකරණය කරන සහ පරිභෝජනය කරන ආකාරය වෙනස් කර ගැනීමේ හදිසි අවශ්යතාවය මෙම දිනය මගින් සිහිපත් කරවයි. ආහාර අපතේ යාම හුදෙක් මානුෂීය ගැටලුවක් පමණක් නොවේ; එය පාරිසරික ව්යසනයකි. ආර්ථික දුර්වලතා සහ දේශගුණික බලපෑම් හමුවේ අභියෝගාත්මක තත්වයකට මුහුණ දී සිටින ශ්රී ලංකාව වැනි රටකට මෙම ගෝලීය ගැටලුව ඉතා සමීප බලපෑමක් ඇති කරයි.
ශ්රී ලංකාව තුළ ආහාර සුරක්ෂිතතා අවශ්යතා සහ පද්ධතිමය වශයෙන් සිදුවන ආහාර අපතේ යාම අතර ඇත්තේ දැඩි පරස්පරතාවකි. පසු අස්වනු කළමනාකරණ ආයතනයේ (Institute of Post Harvest Management) මෑතකාලීන දත්තවලට අනුව, රට තුළ නිෂ්පාදනය කෙරෙන ආහාරවලින් 30% කට ආසන්න ප්රමාණයක් අපතේ යයි. නාගරික ප්රදේශවලින් පමණක් දිනකට පරිභෝජනයට ඉතා යෝග්ය ආහාර මෙට්රික් ටොන් 4,000 ක් පමණ ඉවත දමනු ලැබේ. ජාත්යන්තර ජල කළමනාකරණ ආයතනය (IWMI) සහ ආහාර හා කෘෂිකර්ම සංවිධානය (FAO) විසින් සිදු කරන ලද අධ්යයනවලින් හෙළි වී ඇත්තේ, නාගරික ඝන අපද්රව්ය බැහැර කරන ස්ථානවල (landfills) එකතු වන සමස්ත අපද්රව්යවලින් 50% සිට 76% දක්වා ප්රමාණයක් ආහාර අපද්රව්ය බවයි.
මෙම අර්බුදය සමස්ත සැපයුම් දාමය පුරාම විහිදී පවතින අතර, එය අස්වනු නෙළීමෙන් පසු සිදුවන “අහිමිවීම්” (post-harvest loss) සහ පාරිභෝගිකයින් අතින් සිදුවන “අපතේ යාම” (consumer-driven waste) ලෙස කොටස් දෙකකට බෙදිය හැකිය. ශ්රී ලංකාවේ කෘෂිකාර්මික අංශය අස්වනු නෙළීමෙන් පසු සිදුවන දැවැන්ත අහිමිවීම්වලට මුහුණ දෙයි. පලතුරු සහ එළවළු අංශවල පමණක්, ප්රවාහනය සහ හැසිරවීම අතරතුර සිදුවන වාර්ෂික අහිමිවීම්වල වටිනාකම රුපියල් බිලියන 180 ක් පමණ වේ. ගොවීන් තම වගාවන් සඳහා ශ්රමය, ජලය සහ මිල අධික පොහොර යෙදවූවද, සිල්ලර වෙළඳසැල් වෙත ළඟා වීමටත් පෙර නුසුදුසු ඇසුරුම්කරණය සහ ප්රවාහන ක්රම හේතුවෙන් ඔවුන්ගේ අස්වැන්නෙන් 40% ක් දක්වා ප්රමාණයක් හානියට පත්වේ.
මානව හිමිකම් දෘෂ්ටිකෝණයකින්, ප්රමාණවත් ආහාර සඳහා ඇති අයිතිය අප සලකා බලන විට මෙම ප්රශ්නය විශේෂයෙන් වැදගත් වේ. ආර්ථික, සමාජීය සහ සංස්කෘතික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ජාත්යන්තර සම්මුතියේ 11 වැනි වගන්තිය ප්රමාණවත් ආහාර ඇතුළු ප්රමාණවත් ජීවන තත්ත්වයක් සඳහා සෑම කෙනෙකුටම ඇති අයිතිය පිළිගෙන ඇති අතර කුසගින්නෙන් නිදහස් වීමේ මූලික අයිතිය පිළිගනී. එබැවින් ආහාර සඳහා ඇති අයිතිය හුදෙක් කෑමට යමක් තිබීම පමණක් නොවේ; එය මානව ගරුත්වයට අනුකූල තත්වයන් යටතේ ප්රමාණවත් සහ පෝෂ්යදායී ආහාර ලබා ගැනීමට මිනිසුන්ට ඇති හැකියාව ගැන අවධානය යොමුකරයි.
ආහාර අපතේ යාමට අමතරව, ආහාර පාරිභෝගිකයා වෙත ළඟා වීමට පෙර සිදුවන පසු අස්වනු හා බෙදාහැරීමේ පාඩු ද ශ්රී ලංකාවේ විශාල ගැටලුවකි. FAO විසින් 2026 මැයි මාසයේ පළ කළ තොරතුරුවලට අනුව, පලතුරු හා එළවළු අංශයේ පමණක් වාර්ෂික පාඩු ආසන්න වශයෙන් රුපියල් බිලියන 180ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත. මෙම පාඩු ආර්ථිකයට පමණක් නොව, ගොවීන්ගේ ආදායමට සහ අවසානයේ පාරිභෝගිකයන් වෙත ළඟා විය හැකි ආහාර ප්රමාණයටද බලපායි.
ආහාරයට ගතහැකි ආහාර අනවශ්ය ලෙස නැති වූ විට, එම ආහාර නිෂ්පාදනය සඳහා යොදා ගන්නා සම්පත් – භූමිය, ජලය, බලශක්තිය සහ මිනිස් ශ්රමය ද අපතේ යයි. ඒ අතරම, දරිද්රතාවයෙන් සහ ආහාර අනාරක්ෂිතතාවයෙන් පෙළෙන පුද්ගලයින් ප්රමාණවත් සහ පෝෂ්යදායී ආහාර ලබා ගැනීමට අරගල කළ හැකිය. මෙය සිදුවන්නේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව සම්බන්ධයෙන් රට තවමත් අභියෝගවලට මුහුණ දෙන අවස්ථාවකය. ලෝක ආහාර වැඩසටහනේ (WFP) වර්තමාන ශ්රී ලංකා දත්ත අනුව, ශ්රී ලාංකික පවුල්වලින් 39%ක් ප්රමාණවත් ආහාර වේලක් ලබා ගැනීමේ ගැටලුවකට මුහුණ දෙන බව වාර්තා කරයි. එමෙන්ම 2024 ආහාර සුරක්ෂිතතා සමීක්ෂණයකදී පවුල්වලින් 51%ක් ආහාර වේල් ප්රමාණ අඩු කිරීම හෝ තමන් කැමති ආහාර වෙනුවට අඩු වියදම් ආහාර තෝරා ගැනීම වැනි ක්රියාමාර්ග ගෙන ඇති බව WFP සඳහන් කරයි.
ආහාර අහිමිවීම සහ අපතේ යාම අවම කිරීම තිරසර සංවර්ධන ඉලක්ක 2 (SDG 2 – Zero Hunger) සාක්ෂාත් කර ගැනීම සමඟ සෘජුවම සම්බන්ධ වේ. SDG 2 හි මූලික අරමුණ වන්නේ 2030 වන විට කුසගින්න තුරන් කිරීම, ආහාර සුරක්ෂිතතාව සහතික කිරීම සහ සියලු දෙනාට ප්රමාණවත් හා පෝෂ්යදායී ආහාර සඳහා ප්රවේශය ලබා දීමයි. එබැවින් එක් පසෙක ආහාර විශාල ප්රමාණයක් අපතේ යන අතර අනෙක් පසෙක ජනතාවක් ප්රමාණවත් ආහාරයක් ලබා ගැනීමට අරගල කරන තත්ත්වයක් පවතින විට, ආහාර පද්ධතියේ කාර්යක්ෂමතාව සහ සාධාරණත්වය පිළිබඳව ප්රශ්න මතු වේ.
මේ නිසා ශ්රී ලංකාවේ ආහාර අපතේ යාම පිළිබඳ සාකච්ඡාව, “ආහාර ඉවත නොදමමු” යන පණිවිඩයෙන් ඔබ්බට ගෙන යා යුතුය. එක් පසෙක දිනකට ආහාර අපද්රව්ය ටොන් දහස් ගණනක් එකතු වන අතර, අනෙක් පසෙක පවුල් විශාල ප්රමාණයක් ආහාර ප්රමාණය අඩු කරමින් හෝ ආහාරවල ගුණාත්මකභාවය සීමා කරමින් ජීවත් වීමට සිදුවීම සමාජයේ ආහාර පද්ධතිය පිළිබඳ වැදගත් ප්රශ්නයක් මතු කරයි. එබැවින් මෙම ජාත්යන්තර දිනයේදී අප ඇසිය යුතු ප්රශ්නය “අප කොපමණ ආහාර ප්රමාණයක් අපතේ දමනවාද?” යන්න පමණක් නොවේ. “සෑම පුද්ගලයෙකුටම ප්රමාණවත් හා පෝෂ්යදායී ආහාර ගරුත්වයෙන් ලබාගත හැකි සාධාරණ ආහාර පද්ධතියක් ගොඩනඟන්නේ කෙසේද?” යන්නද අප විමසා බැලිය යුතුය.