වසර ගණනාවක් පුරා පැවැති සාකච්ඡා, හමුවීම්, උපදේශන සහ සම්මුතීන් හරහා රැගෙන ආ මෙම අපේක්ෂාව සාක්ෂාත් වීමත් සමඟ, ඊයේ දිනයේදී නිහතමානී ආත්ම තෘප්තියක් මෙන්ම විශාල ජයග්රහණයක හැඟීමක් දැනිණි. දශක ගණනාවකට පෙර ශ්රී ලංකාවේ වෛද්ය සහ මහජන සෞඛ්ය ප්රජාව අතර අපේක්ෂාවක් ලෙස ආරම්භ වූ මෙම ගමන, වසර ගණනාවක සංවාද, කැපවීම සහ සාමූහික ප්රයත්නයන් හරහා පැමිණ, මේ වන විට තවත් වැදගත් සන්ධිස්ථානයක් කරා ළඟා වී තිබේ.
දශක තුනකට වැඩි කාලයක සිට, රෝගීන්ගේ අයිතිවාසිකම්, සුරක්ෂිතභාවය සහ යහපැවැත්ම වෙනුවෙන් ශ්රී ලංකාව තුළ පැමිණි ගමන දීර්ඝ මෙන්ම ඇතැම් විට දුෂ්කර එකක් විය.
වෛද්ය සහ මහජන සෞඛ්ය ප්රජාවේ සාමාජිකයින් අතර සංවාදයක් ලෙස ආරම්භ වූ මෙය, පසුව සෞඛ්ය වෘත්තිකයන්, සිවිල් සංවිධාන, අධ්යයන ක්ෂේත්රයේ ප්රවීණයන්, ප්රතිපත්ති සම්පාදකයින්, පාර්ලිමේන්තු මන්ත්රීවරුන් සහ තවත් බොහෝ පාර්ශවයන් සම්බන්ධ වූ පෘථුල ජාතික සංවාදයක් බවට පත් විය.
මෙම දීර්ඝ ගමන මධ්යයේ පැවැති මූලික ප්රශ්නය වූයේ:
“පුද්ගලයෙකු, සෞඛ්ය සේවා පද්ධතියකට ඇතුළු වන විට ඔහුට හෝ ඇයට සහතික කළ යුතු අයිතිවාසිකම් මොනවාද?”
දීර්ඝ ගමනක ආරම්භය
මෙම ගමනේ පදනම 1995 දක්වා දිව යයි. ඒ, ශ්රී ලංකා වෛද්ය සංගමයේ (SLMA) ආචාර ධර්ම කමිටුව විසින් ‘සෞඛ්යය පිළිබඳ ප්රකාශනය’ (Declaration on Health) නිකුත් කිරීමත් සමඟ ය. ජාතික සෞඛ්ය සංවාදය තුළ “සෞඛ්ය අයිතිවාසිකම්” යන්න තවමත් අලුත් මාතෘකාවක් ලෙස පැවැති සමයක, සෞඛ්යය, මානව ගෞරවය, වෘත්තීය නීති පද්ධතිය සහ සෞඛ්ය පද්ධතියේ වගකීම් පිළිබඳ පැවති ප්රශ්න දැඩි ලෙස අවධානයට ලක් විය.
2000 වසරේ සිට, ‘ජනතා සෞඛ්ය ව්යාපාරය’ (People’s Health Movement – PHM) සෞඛ්ය අයිතිය වෙනුවෙන් පෙනී සිටිමින් පුළුල් සමාජ ව්යාපාරයකට දායක විය. එහිදී සෞඛ්යය යනු හුදෙක් සැපයිය යුතු සේවාවක් පමණක් නොව, පුරවැසියන්ගේ මූලික අයිතිවාසිකමක් සහ වගකීමක් ලෙස වටහා ගන්නා ලදී. මෙම ව්යාපාරය තුළ, සෞඛ්ය පද්ධතීන් විසින් ජනතාව සහ ඔවුන්ගේ යහපැවැත්ම වෙනුවෙන් කටයුතු කළ යුතුය යන මූලධර්මය ප්රබල ලෙස ඉදිරියට ගෙන යන ලදී. සමාජ සාධාරණත්වය, වගවීම සහ මානව ගෞරවය යන පුළුල් රාමුව තුළ සෞඛ්යය අර්ථ දක්වන ලද අතර, තම ජනතාවගේ සෞඛ්යය සුරැකීමට රාජ්යයට ඇති වගකීම අවධාරණය කෙරිණි.
එබැවින් රෝගී අයිතිවාසිකම් යනු වඩාත් පුළුල් මහජන සෞඛ්ය දැක්මක කොටසක් ලෙස වටහා ගැනීමට පටන් ගත්තේය.
මෙම ගැටලුව තවදුරටත් වෛද්යවරයකු සහ රෝගියෙකු අතර පවතින සබඳතාවයට පමණක් සීමා වූයේ නැත. එය ශ්රී ලංකාව ගොඩනැගීමට අපේක්ෂා කළ සෞඛ්ය පද්ධතියේ ස්වභාවය සමඟ මනාව සම්බන්ධ විය. එනම් ගෞරවය, සාධාරණත්වය, වගවීම, සුරක්ෂිතභාවය සහ සෑම පුද්ගලයෙකුටම දැක්විය යුතු ගෞරවය මත පදනම් වූ සෞඛ්ය පද්ධතියකි.
අදහසක සිට යෝජිත ප්රඥප්තියක් දක්වා ගමන
වසර ගණනාවක් පුරා, විධිමත් ‘රෝගී අයිතිවාසිකම් ප්රඥප්තියක්’ සඳහා වූ ඉල්ලීම වෘත්තීය සහ මහජන සෞඛ්ය වේදිකාවන් හරහා නිරන්තරයෙන් මතු විය.
2007 වසරේදී පැවැති වාර්ෂික සෞඛ්ය සංසදය (Annual Health Forum) පහත තේමාව යටතේ ක්රියාත්මක කරනා ලදී. ඒ “ජාතික සෞඛ්ය පද්ධතිය වැඩිදියුණු කිරීම සහ ශක්තිමත් කිරීම වෙනුවෙන් රෝගී අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ප්රඥප්තියක අවශ්යතාවය” යි.
ඒ අනුව, විධිමත් රාමුවක අවශ්යතාවය සංකල්පීය මට්ටමෙන් ඔබ්බට ගොස් විධිමත් ජාතික සංවාදයක් බවට පත් විය. රෝගීන්ගේ අයිතිවාසිකම් සහ වගකීම් පිළිබඳ ප්රඥප්තියක මුල් කෙටුම්පතක් පසුව, දිවන්ගත ආචාර්ය කේ. බාලසුබ්රමනියම් මහතා විසින් සකස් කරන ලදී. 2008 ජූලි මාසයේදී, රෝගීන්ගේ අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ විස්තීරණ ප්රඥප්තියක් සඳහා වන සැලසුම් සෞඛ්ය අමාත්යවරයා විසින් ප්රකාශයට පත් කරන ලදී.
කෙසේ වෙතත්, මෙම ගමන කෙටි එකක් වූයේ නැත.
දේශපාලන වෙනස්කම්, වෘත්තීයමය මැදිහත්වීම්, සාකච්ඡා සහ ප්රමාදයන් රැසක් මැදින් මෙම මුලපිරීම ඉදිරියට ගියේය. විවිධ අවස්ථාවලදී බලයට පත් වූ සෞඛ්ය අමාත්යවරුන්ගෙන් සහ දේශපාලන හා ආයතනික පාර්ශවයන්ගෙන් ඊට සහාය හිමි වූ අතර, වෘත්තිකයන් සහ සිවිල් සමාජ පාර්ශවකරුවන් අතර සංවාද තවදුරටත් පැවැත්විණි.
කෙටුම්පත් සකස් විය. රැස්වීම් පැවැත්විණි. වැඩමුළු සහ උපදේශන පවත්වන ලදී. විවිධ මතවාද කෙරෙහි අවධානය යොමු විය.
නමුත් සදාචාරාත්මක මූලධර්මයක් ජාතික වශයෙන් පිළිගත්, ක්රියාත්මක කළ හැකි රාමුවක් බවට පරිවර්තනය කිරීම ඉතා සංකීර්ණ ක්රියාවලියක් බව ඔප්පු විය. රාජ්ය ප්රතිපත්තියක ස්වභාවය බොහෝ විට එසේමය.
වඩාත්ම වැදගත් වෙනස්කම් සෑම විටම ඉක්මණින් සිදු කළ නොහැකි ය.
නොසැලෙන මහජන සෞඛ්ය කැපවීම
මෙම කාල පරිච්ඡේදය පුරාවටම, වෘත්තීය, මහජන සෞඛ්ය සහ සිවිල් සමාජ තලයන් හරහා මෙම මාතෘකාව ඉදිරියට ගෙන යන ලදී.
සෞඛ්ය පද්ධතිය තුළ රෝගීන් වඩාත් හොඳින් ආරක්ෂා කරන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳ සංවාද සඳහා වෛද්යවරුන්, විද්යාර්ථයින්, මහජන සෞඛ්ය විශේෂඥයින්, සිවිල් සමාජ නියෝජිතයින් සහ තවත් බොහෝ පාර්ශවකරුවන් නොකඩවා දායක විය.
සෞඛ්යය අයිතිවාසිකමක් ලෙස සැලකීම, සමාජ සාධාරණත්වය, ප්රජා සහභාගීත්වය, වගවීම සහ මානව ගෞරවය යන මූලධර්ම මෙම ප්රයත්නය සඳහා ශක්තිමත් පදනමක් සැපයීය.
එහි මූලික අවධානය පැහැදිලි විය. ඒ “ජනතාවගේ ජීවිතය සහ යහපැවැත්ම සෞඛ්ය මත රඳා පවතින අතර සෞඛ්ය පද්ධතියක් පවතින්නේ ජනතාවට සේවය කිරීම සඳහා ය” යන්නයි. රෝගී අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් අඛණ්ඩව පෙනී සිටීම සඳහා මෙම මූලධර්මය වැදගත් පදනමක් විය.
දීර්ඝ ගමනක් පාර්ලිමේන්තුව දක්වා
මෙම ගැටලුව වඩාත් විධිමත් පාර්ලිමේන්තු ක්රියාවලියකට ඇතුළු වීමත් සමඟම නව අදියරක් ආරම්භ විය.
2023 වසරේදී, රෝගීන්ගේ සුරක්ෂිතභාවය සහ යහපැවැත්ම තහවුරු කිරීමේ ප්රඥප්තියක් සකස් කිරීම සඳහා සෞඛ්යය පිළිබඳ ආංශික අධීක්ෂණ කමිටුව යටතේ අනුකාරක සභාවක් පිහිටුවන ලදී. පසුව නියාමන බලධාරීන්, සෞඛ්ය ක්ෂේත්රයේ වෘත්තීය සමිති, සෞඛ්ය වත්තිකයන් සහ අනෙකුත් පාර්ශවකරුවන්ගෙන් අදහස් විමසන ලදී.
රෝගී අයිතිවාසිකම් සම්බන්ධයෙන් පැවැති දීර්ඝ කාලීන සාකච්ඡා, ඒ අනුව වඩාත් විධිමත් ආයතනික ක්රියාවලියකට යොමු විය.
ඉන්පසු 2024 වසර උදා විය.
ප්රඥප්තියේ අවසාන කෙටුම්පත 2024 ජූනි මාසයේදී පාර්ලිමේන්තුවට ඉදිරිපත් කරන ලදී. එම අවස්ථාව සඳහා දේශපාලන නායකයින්, සෞඛ්ය වෘත්තිකයන්, මහජන සෞඛ්ය විශේෂඥයින් සහ අදාළ ආයතනවල නියෝජිතයින් එක්රැස් වූහ.
වෛද්ය සහ මහජන සෞඛ්ය ප්රජාවේ සාමාජිකයින්ගේ සහ ශ්රී ලංකා වෛද්ය සංගමයේ (SLMA) අන්තර් විද්යාලයීය කමිටුව මෙම කෙටුම්පත් කිරීමේ ක්රියාවලියේදී විශේෂඥ සහභාගීත්වය ලබා දෙන ලදී.
2024 ජූලි මාසයේදී, පාර්ලිමේන්තු මන්ත්රී මයන්ත දිසානායක මහතාගේ සභාපතිත්වයෙන් යුත් සෞඛ්යය පිළිබඳ ආංශික අධීක්ෂණ කමිටුව විසින් අවසාන කෙටුම්පත අනුමත කරන ලදී.
වසර ගණනාවක කැපවීම්, සාකච්ඡා සහ උපදේශනවලින් පසුව, ප්රඥප්තිය තවත් වැදගත් පියවරක් ඉදිරියට තබා තිබුණි.
නමුත් ගමන තවමත් අවසන් වී තිබුණේ නැත.
2026: තවත් ඓතිහාසික පියවරක්
වසර දෙකකට පසු, 2026 අගෝස්තු මාසයේදී, මෙම ප්රඥප්තිය පාර්ලිමේන්තුවට ඉදිරිපත් කිරීමත් සමඟ නැවත වරක් ජාතික අවධානයට ලක් විය.
එහි මුල් අවධියේ සිටම මේ පිළිබඳ අවධානය යොමු කළ අයට, මෙම මොහොත තවත් එක් පාර්ලිමේන්තු ක්රියාදාමයකට වඩා වැඩි යමක් විය.
එය, රෝගී අයිතිවාසිකම් පිළිගැනීම යන්න, වෛද්ය සහ මහජන සෞඛ්ය ක්ෂේත්රය තුළ හුදෙක් අපේක්ෂාවක් ලෙස පැවැති සමයක ආරම්භ වූ ගමනක තවත් එක් සංවේදී සහ වැදගත් සංධිස්ථානයක් සලකුණු කළේය.
එම අවස්ථාවේ තිබූ කාලෝචිත බව නිසා එහි වැදගත්කම තවත් වැඩි විය.
ශ්රී ලංකාවේ සංවිධානාත්මක මහජන සෞඛ්ය සේවයට වසර සියයක් පිරීම නිමිත්තෙන්, මෙරට මහජන සෞඛ්ය ප්රජාව ශතවර්ෂයක ප්රගතිය, අභියෝග සහ ජනතාවට කළ සේවය පිළිබඳව ආවර්ජනය කරමින් සිටියහ.
ශ්රී ලංකා ප්රජා විශේෂඥ වෛද්යවරුන්ගේ විද්යාලය විසින් සංවිධානය කරන ලද සියවස් සැමරුම් උත්සවයේදී, මෙම ප්රඥප්තිය සම්මත කර නීතිගත කරන ලෙස මා විසින් ශ්රී ලංකා ප්රජාතාන්ත්රික සමාජවාදී ජනරජයේ අතිගරු ජනාධිපති අනුර කුමාර දිසානායක මහතාගෙන් ඉල්ලීමක් සිදු කරනා ලදී.
එම ඓතිහාසික අවස්ථාව ඉතා සංකේතාත්මක විය.
ශ්රී ලංකාව තුළ සංවිධානාත්මක මහජන සෞඛ්ය සේවයේ පදනම දමා වසර සියයකට පසුව, ජාතිය හමුවේ තවත් වැදගත් ප්රශ්නයක් තබා තිබුණි:
“අනාගත සෞඛ්ය පද්ධතිය මගින් ප්රතිකාර ලබන සෑම පුද්ගලයෙකුම හුදෙක් රෝගියෙකු ලෙස පමණක් නොව, ඔවුන්ගේ අයිතිවාසිකම්, ගෞරවය, සුරක්ෂිතභාවය සහ යහපැවැත්ම ආරක්ෂා කළ යුතු පුද්ගලයෙකු ලෙස තහවුරු කරන්නේ කෙසේද?”
ඊට ලැබෙන පිළිතුර ප්රතිකාර සඳහා ඇති ප්රවේශයෙන් ඔබ්බට යයි.
එයට සුරක්ෂිතභාවය, මානව ගෞරවය, තොරතුරු දැනගැනීමේ අයිතිය, වගවීම, ගෞරවය සහ රෝගීන් අයිතිවාසිකම් හිමි පුරවැසියන් ලෙස පිළිගැනීම ඇතුළත් වේ.
මෙය බොහෝ දෙනෙකුට හිමි ජයග්රහණයකි
රෝගීන්ගේ සුරක්ෂිතභාවය සහ යහපැවැත්ම පිළිබඳ ප්රඥප්තියේ කතාව තනි පුද්ගලයෙකුට, ආයතනයකට හෝ දේශපාලනික පාලන තන්ත්රයකට පමණක් හිමිකම් කිව හැක්කක් නොවේ.
▪️එය මෙම මාතෘකාව මතු කරමින් ජාතික සංවාදය තුළ සජීවීව පවත්වාගෙන ගිය වෛද්යවරුන්ගේ සහ මහජන සෞඛ්ය වෘත්තිකයන්ගේ පරම්පරා ගණනාවක දායකත්වය නිරූපණය කරයි.
▪️එය ශ්රී ලංකා වෛද්ය සංගමයේ සහ එහි සාමාජිකයින්ගේ කාර්යභාරය නිරූපණය කරයි.
▪️එය සෞඛ්යය යනු අයිතිවාසිකමක් ලෙස වටහා ගැනීම ඉදිරියට ගෙන ගිය සිවිල් සමාජ සංවිධාන සහ ව්යාපාරවල දායකත්වය නිරූපණය කරයි.
▪️එය විවිධ අදියරයන්හිදී මෙම මූලධර්මයට සහාය දැක්වූ ප්රතිපත්ති සම්පාදකයින් සහ සෞඛ්ය අමාත්යවරුන් නිරූපණය කරයි.
▪️එය මෙම මාතෘකාව විධිමත් පාර්ලිමේන්තු ක්රියාවලියට යොමු කළ පාර්ලිමේන්තු මන්ත්රීවරුන් නිරූපණය කරයි.
▪️තවද එය උපදේශන, සාකච්ඡා සහ කෙටුම්පත් කිරීමේ ක්රියාවලීන් සඳහා සහභාගී වූ විශේෂඥයින්, අධ්යයනඥයින්, සෞඛ්ය සේවකයින්, වෘත්තීය සමිති, රෝගී නියෝජිතයින් සහ තවත් බොහෝ පාර්ශවකරුවන්ගේ දායකත්වය නිරූපණය කරයි.
▪️අවසාන වශයෙන්, එය මෙම ප්රඥප්තිය මගින් සුරක්ෂිතභාවය සහ යහපැවැත්ම අපේක්ෂා කරන ශ්රී ලංකාවේ සමස්ත ජනතාව නිරූපණය කරයි.
වසර තිහක නොසැලෙන කැපවීම
මෙම ගමන මගින් අර්ථවත් මහජන සෞඛ්ය ප්රතිසංස්කරණ සිදු වන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳව වැදගත් පාඩමක් කියා දෙයි.
ප්රගතිය යනු කලාතුරකින් තනි පරම්පරාවකින් පමණක් ළඟා කරගත හැක්කකි.
▪️පළමුව අදහසක් නිර්මාණය වේ.
▪️එය සාකච්ඡා කර, අභියෝගයට ලක් කර, නැවත සකස් කරනු ලබයි.
▪️එය අමතක වී යාමට ඉඩ නොදෙන පිරිසක් විසින් ඉදිරියට ගෙන යනු ලබයි.
▪️එය ප්රතිපත්තියක් බවට පරිවර්තනය වේ.
▪️එය ආයතන වෙත ඇතුළු වේ.
▪️එය කාරක සභා, උපදේශන සහ දේශපාලන ක්රියාවලීන් හරහා ගමන් කරයි.
▪️තවද, ඇතැම් විට දශක ගණනාවකට පසුව, එය තවත් ඓතිහාසික සන්ධිස්ථානයකට ළඟා වේ.
ශ්රී ලංකාවේ රෝගී අයිතිවාසිකම් සහ සුරක්ෂිතභාවය පිළිබඳ ප්රඥප්තියක් කරා වූ ගමන ද හරියටම එවැනි මාවතක ගමන් කර ඇත.
1995 සෞඛ්ය ප්රකාශනයේ සිට, 2000 දශකයේ මුල් භාගයේ පැවැති කැපවීම්, 2007 සහ 2008 වසරවල රෝගී අයිතිවාසිකම් ප්රඥප්තියක් සඳහා වූ ඉල්ලීම්, 2018 පාර්ලිමේන්තු කෙටුම්පත, 2023-2024 කාරක සභා ක්රියාවලිය සහ 2026 වසරේ නවතම පාර්ලිමේන්තු වර්ධනයන් දක්වා, දශක තුනක් පුරා පැවැති ජාතික සංවාදය අඛණ්ඩව විකාශනය වී ඇත.
මෙම වසර ගණනාව පුරාවට, ඊට සම්බන්ධ වූ පුද්ගලයින් සහ ආයතන වෙනස් වී ඇත. රජයන් වෙනස් වී ඇත. දේශපාලන ප්රමුඛතාවයන් වෙනස් වී ඇත. සෞඛ්ය පද්ධතියම වෙනස් වී ඇත.
නමුත් එක් මූලධර්මයක් වෙනස් නොවී පැවතිණි. සෞඛ්ය සේවා පද්ධතිය පවතින්නේ ජනතාව ආරක්ෂා කිරීමට සහ සේවය කිරීමට ය.
එබැවින් අද අත්කර ගෙන ඇති ප්රගතිය තනි මොහොතක ප්රතිඵලයක් නොවේ.
එය වසර තිහක නොසැලෙන උත්සාහය, කැපවීම, වෘත්තීයමය මැදිහත්වීම සහ සාමූහික ප්රයත්නයේ ප්රතිඵලයකි.
ශ්රී ලංකාවේ වෛද්ය සහ මහජන සෞඛ්ය ප්රජාව තුළ අපේක්ෂාවක් ලෙස ආරම්භ වූ දෙය, වෘත්තීය සංවාද, සිවිල් සමාජ මැදිහත්වීම්, උපදේශන, පාර්ලිමේන්තු කාරක සභා සහ වසර ගණනාවක නොසැලෙන උත්සාහයන් හරහා ගමන් කර ඇත.
අද වන විට, රට එම ගමනේ තවත් වැදගත් සන්ධිස්ථානයක සිටී.
දශක තුනකට පසුව, වෙන කවරදාටත් වඩා, අපේක්ෂාවක් ලෙස ආරම්භ වූ අදහසක් ජාතික කැපවීමක් බවට පත් වීමට ආසන්න වී තිබේ.
රෝහලකට ඇතුළු වන, සායනයකට පැමිණෙන, ප්රතිකාර පතන හෝ සෞඛ්ය සේවා වෘත්තිකයෙකු අතට තම ජීවිතය භාර දෙන ඕනෑම පුද්ගලයෙකුට ප්රතිකාර පමණක් නොව ඊට වඩා වැඩි යමක් හිමිවිය යුතුය යන කැපවීමයි.
▪️ඔවුන් සුරක්ෂිතභාවය ලැබීමට සුදුසුය.
▪️ඔවුන් ගෞරවය ලැබීමට සුදුසුය.
▪️ඔවුන් සැලකිල්ල ලැබීමට සුදුසුය.
▪️සියල්ලටත් වඩා, ඔවුන්ගේ අයිතිවාසිකම් පිළිගැනීමට සහ ආරක්ෂා කිරීමට ඔවුන් සුදුසුය.
එබැවින් මෙය හුදෙක් ප්රඥප්තියක කතාවකට වඩා වැඩි යමක් වේ.
එය ශ්රී ලංකාවේ මහජන සෞඛ්ය ගමනේ සහ ජාතිය සතු වටිනාම සම්පත වන තම ජනතාව ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වන නොසැලෙන කැපවීමේ අඛණ්ඩ කතාවේ කොටසකි….