ශ්රී ලංකාවේ දේශපාලනඥයෙකු හෝ රාජ්ය නිලධාරියෙකුට විදේශීය සමාගමකින් කොමිස් මුදලක් හෝ වෙනත් ආකාරයක මුදල් ප්රතිලාභයක් ලැබීම සම්බන්ධයෙන් වැදගත් නීතිමය ප්රශ්න කිහිපයක් මතු වේ. එවැනි මුදලක් “කොමිස්” යන නමින් හැඳින්වීම පමණින් එය නීත්යානුකූල ගෙවීමක් බවට පත් නොවේ. එය අල්ලසක් ලෙස සැලකිය හැකිද යන්න තීරණය වන්නේ එම මුදල ලබාදුන් අරමුණ, ලබන්නාගේ රාජකාරිය, මුදල වෙනුවෙන් අපේක්ෂා කළ ක්රියාව සහ එම ගනුදෙනුව නිසි ලෙස ප්රකාශ කර තිබේද යන්න වැනි කරුණු මතය.
මෙහිදී මුලින්ම අවධාරණය කළ යුතු කරුණ වන්නේ මුදල ගෙවන්නේ විදේශීය සමාගමක්ද, ශ්රී ලංකාවේ සමාගමක්ද යන්න පමණක් තීරණාත්මක නොවන බවයි. ගෙවීමේ සැබෑ අරමුණ සහ ඒ වෙනුවෙන් සිදුකරන ක්රියාව වඩාත් වැදගත් වේ.
කොමිස් මුදලක් අල්ලසක් බවට පත්විය හැක්කේ කෙසේද?
ශ්රී ලංකාවේ දැනට ක්රියාත්මක දූෂණ විරෝධී පනත (Anti-Corruption Act, No. 9 of 2023) මගින් අල්ලස් සහ දූෂණය සම්බන්ධ නීතිමය රාමුව සැලකිය යුතු ලෙස පුළුල් කර තිබේ. අල්ලස් හෝ දූෂණ චෝදනා විමර්ශනය කිරීමේ කොමිෂන් සභාව (CIABOC) සඳහන් කරන පරිදි මෙම පනත යටතේ පෞද්ගලික අංශයේ අල්ලස් ගැනීම්, විදේශීය රාජ්ය නිලධාරීන් සම්බන්ධ අල්ලස් ගැනීම, බලපෑම් වෙළඳාම සහ මුදල් විශුද්ධිකරණය වැනි නව ක්ෂේත්ර ද ආවරණය වේ.
උදාහරණයක් ලෙස, විදේශීය සමාගමක් ශ්රී ලංකාවේ රාජ්ය කොන්ත්රාත්තුවක් ලබාගැනීම සඳහා දේශපාලනඥයෙකුට හෝ රාජ්ය නිලධාරියෙකුට පෞද්ගලිකව මුදලක් ලබාදී, ඒ වෙනුවෙන් රාජ්ය තීරණයකට බලපෑම් කිරීමක් අපේක්ෂා කරන්නේ නම්, එම මුදල “ව්යාපාරික කොමිස් මුදලක්” ලෙස හැඳින්වුවද නීතිමය තත්ත්වය වෙනස් නොවේ.
එබැවින් මෙහිදී වැදගත් වන්නේ මුදලට ලබාදී ඇති නම නොව, එම ගනුදෙනුවේ සැබෑ ස්වභාවයයි.
විදේශීය සමාගමක් මුදල් ගෙවීමෙන් වෙනසක් තිබේද?
විදේශීය සමාගමක් මුදල් ගෙවන පමණින් එම ගෙවීම නීති විරෝධී වන්නේ නැත.
උදාහරණයක් ලෙස, නීත්යානුකූල උපදේශන සේවාවක් හෝ ව්යාපාරික හඳුන්වාදීමක් වෙනුවෙන් නිසි ගිවිසුමක් යටතේ ගෙවන මුදලක් තිබිය හැකිය.
එහෙත් ලබන්නා රාජ්ය නිලධාරියෙකු නම් තත්ත්වය වෙනස් විය හැකිය. ඔහුගේ නිල බලය භාවිත කරවා ගැනීම සඳහා හෝ රාජ්ය තීරණයකට බලපෑම් කිරීම සඳහා එම මුදල ලබාදී තිබේ නම්, එය අල්ලස් හෝ දූෂණ ක්රියාවක් ලෙස විමර්ශනය කළ හැකිය.
රාජ්ය නිලධාරියෙකුගේ නිල රාජකාරියට සම්බන්ධව යම් ප්රතිලාභයක් ලබාදීම, ඉල්ලා සිටීම හෝ ලබාගැනීම අල්ලස් සම්බන්ධ නීති යටතට පැමිණිය හැකිය. එම ගනුදෙනුව අතරමැදියෙකු හරහා සිදුකළද එහි නීතිමය ස්වභාවය ස්වයංක්රීයව වෙනස් නොවේ.
ඒ අනුව මුදල නිලධාරියාගේ පෞද්ගලික ගිණුමකට නොව වෙනත් පුද්ගලයෙකුගේ හෝ සමාගමක ගිණුමකට ගෙවා තිබුණද, එය ඔහුගේ දැනුම හෝ කැමැත්ත මත සිදුවී ඇත්නම්, එම කරුණ පමණින් එය නීත්යානුකූල කොමිස් ගෙවීමක් බවට පත් නොවේ.
දේශපාලනඥයෙකු සම්බන්ධයෙන් තත්ත්වය කෙසේද?
දේශපාලනඥයෙකුට විදේශීය සමාගමකින් මුදලක් ලැබීමේදීද එම මුදල ලබාදුන් අරමුණ සහ ඒ වෙනුවෙන් සිදුකරන ක්රියාව පිළිබඳව අවධානය යොමු කළ යුතුය.
උදාහරණයක් ලෙස, විදේශීය සමාගමක් ශ්රී ලංකාවේ විශාල රාජ්ය ව්යාපෘතියක් ලබාගැනීමට උත්සාහ කරන අවස්ථාවක, එම සමාගම දේශපාලන බලයක් ඇති පුද්ගලයෙකුට “උපදේශන ගාස්තුවක්” හෝ “කොමිස් මුදලක්” ලෙස මුදලක් ලබාදෙයි යැයි සිතමු.
එම පුද්ගලයා එම මුදල වෙනුවෙන් අදාළ රාජ්ය ආයතනවල තීරණවලට බලපෑම් කරන්නේ නම්, එය සාමාන්ය උපදේශන ගාස්තුවක් හෝ කොමිස් මුදලක් ලෙස නම් කිරීම පමණින් නීත්යානුකූල තත්ත්වයක් ඇති නොවේ.
එහිදී මුදලේ සැබෑ අරමුණ, මුදල ලබාදීම සහ දේශපාලනඥයා විසින් සිදුකළ හෝ සිදුකිරීමට අපේක්ෂා කළ ක්රියාවන් පිළිබඳව පරීක්ෂණයක් සිදුකළ හැකිය.
මුදල සඟවා තැබීම තවත් වැදගත් කරුණකි
මුදල නීත්යානුකූල කොමිස් මුදලක් ලෙස පෙන්වීමට උත්සාහ කරමින් එය වෙනත් පුද්ගලයෙකුගේ නමට, සමාගමකට හෝ වෙනත් ගිණුමකට යොමු කිරීම තත්ත්වය තවත් සංකීර්ණ කළ හැකිය.
ශ්රී ලංකාවේ දූෂණ විරෝධී පනත යටතේ වත්කම් හා බැරකම් ප්රකාශ කිරීම සම්බන්ධ ක්රමවේදද ශක්තිමත් කර තිබේ. අදාළ පුද්ගලයන්ගේ වත්කම් හා බැරකම් ප්රකාශ සම්බන්ධයෙන් නීතිමය ක්රියාමාර්ග ගැනීමටද හැකියාව පවතී.
එබැවින් රාජ්ය නිලධාරියෙකුට හෝ අදාළ දේශපාලනඥයෙකුට විදේශීය මූලාශ්රයකින් සැලකිය යුතු මුදලක් ලැබී ඇත්නම්, එම මුදල ලබාගත් ආකාරය, එහි අරමුණ සහ එය නිසි පරිදි ප්රකාශ කර තිබේද යන්න පිළිබඳවද විමර්ශනයක් සිදුකළ හැකිය.
ශ්රී ලංකාවේ දේශපාලනඥයෙකු හෝ රාජ්ය නිලධාරියෙකුට විදේශීය සමාගමකින් කොමිස් මුදලක් ලැබුණු බව පමණින් එය අල්ලසක් බව තීරණය කළ නොහැකිය.
එහෙත් පහත කරුණු තිබේ නම් එම ගනුදෙනුව සම්බන්ධයෙන් සැලකිය යුතු නීතිමය ප්රශ්න මතුවිය හැකිය.
- එම මුදල රාජ්ය තීරණයකට බලපෑම් කිරීම සඳහා ලබාදී තිබීම.
- නිල රාජකාරියක් කිරීමට හෝ නොකිරීමට මුදල සම්බන්ධ වීම.
- ගෙවීම රහසිගතව සිදුකර තිබීම.
- මුදල ලබාගැනීමට හෝ ගෙවීමට අවශ්ය නීත්යානුකූල අවසර නොතිබීම.
- ව්යාජ උපදේශන හෝ හඳුන්වාදීමේ ගිවිසුමක් භාවිත කිරීම.
- මුදල වෙනත් පුද්ගලයෙකු හෝ සමාගමක් හරහා සඟවා ලබාදීම.
- අදාළ වත්කම් හෝ ආදායම් නීත්යානුකූලව ප්රකාශ නොකිරීම.
එබැවින් “කොමිස්” යන වචනය භාවිත කිරීමෙන් පමණක් ගෙවීමක් නීත්යානුකූල බවට පත් නොවේ.
ශ්රී ලංකාවේ දූෂණ විරෝධී නීතිය යටතේ එවැනි ගනුදෙනුවක් අල්ලසක්, දූෂණ ක්රියාවක්, බලපෑම් වෙළඳාමක් හෝ වෙනත් නීතිමය වරදක් ලෙස සැලකිය හැකිද යන්න තීරණය වන්නේ ගනුදෙනුවේ සම්පූර්ණ කරුණු අනුවය.
ඒ නිසා මූලික ප්රශ්නය විය යුත්තේ “කොමිස් මුදලක් ලැබුණාද?” යන්න පමණක් නොවේ.
වඩා වැදගත් ප්රශ්න වන්නේ,
“එම මුදල කුමක් වෙනුවෙන්ද?”
“කාගෙන්ද?”
“කාටද?”
“කුමන ක්රියාවක් අපේක්ෂාවෙන්ද?”
“එම මුදල නීත්යානුකූලව ප්රකාශ කර තිබේද?” යන්නයි.