ඇප මත මුදාහැරීමේ මූලික අරමුණ වන්නේ සැකකරුවෙකු හෝ චූදිතයෙකු නඩු විභාගය අවසන් වනතුරු අනිවාර්යයෙන්ම රක්ෂිත බන්ධනාගාරගත කිරීම නොව, ඔහු නියමිත අවස්ථාවල අධිකරණය හමුවේ පෙනී සිටින බවට සහතික කරමින් නිදහසේ සිටීමට අවස්ථාව ලබාදීමයි. එබැවින් ඇප මත මුදාහැරූ පුද්ගලයෙකු අධිකරණය මඟහැර පලා යාම, ඔහු වෙනුවෙන් ඇප අත්සන් කළ පුද්ගලයාටද නීතිමය ප්‍රතිවිපාක ඇති කළ හැකිය.
එහෙත් “සැකකරු පලා ගියා නම් ඇපකරුගේ මුදල් ස්වයංක්‍රීයව රාජසන්තක වේ” යන අදහස නිවැරදි නොවේ. ඇප බැඳුම්කරය රාජසන්තක කිරීම සඳහා නීතියේ නියමිත ක්‍රියාපටිපාටිය අනුගමනය කළ යුතුය.
ඇපකරු ඇත්තටම භාරගන්නේ කුමක්ද?
ශ්‍රී ලංකාවේ ඇප නීතිය අනුව, ඇප මත මුදාහැරීමේදී සැකකරුට තමන් නියමිත වේලාවට සහ ස්ථානයේ අධිකරණය හමුවේ පෙනී සිටින බවට බැඳීමක් ඇති කරගත හැකි අතර, ඇපකරු සමඟ බැඳුම්කරයක් මතද මුදාහැරිය හැකිය.
ඇපකරුගේ මූලික වගකීම වන්නේ සැකකරු අධිකරණය හමුවේ පෙනී සිටීම සඳහා බැඳුම්කරයෙන් භාරගත් වගකීමයි. ඇපකරු සැකකරුගේ නඩුවේ වැරදිකරු බවට පත් නොවන අතර, සැකකරුට එල්ල වී ඇති චෝදනාවට ඔහු වගකිව යුතු පුද්ගලයෙකුද නොවේ. ඔහුගේ වගකීම බැඳුම්කරයේ සඳහන් කොන්දේසිවලට සීමා වේ. ඇප පනතේ 7 වැනි වගන්තිය අනුව, ඇපකරු සහිත බැඳුම්කරයක් මත මුදාහැරූ පුද්ගලයා නියමිත වේලාවට සහ ස්ථානයේ පෙනී සිටිය යුතුය.
සැකකරු අධිකරණයට නොපැමිණියොත්?
සැකකරු නියමිත දිනයේ අධිකරණයට නොපැමිණීම හෝ පලා යාම බැඳුම්කරයේ කොන්දේසියක් උල්ලංඝනය කිරීමක් ලෙස සැලකිය හැකිය.
ශ්‍රී ලංකා අපරාධ නඩු විධාන සංග්‍රහයේ 422 වැනි වගන්තිය යටතේ, බැඳුම්කරය රාජසන්තක වී ඇති බව අධිකරණයට තහවුරු වූ විට, එම කරුණට අදාළ හේතු අධිකරණ වාර්තාවේ සටහන් කළ යුතු අතර, බැඳුම්කරයට බැඳී සිටින පුද්ගලයාට එහි දණ්ඩ මුදල ගෙවන ලෙස හෝ එය නොගෙවීමට හේතුව දැක්වීමට අවස්ථාව ලබාදිය හැකිය.
ඒ අනුව, සැකකරු පලා යාම → බැඳුම්කරය රාජසන්තක වීම → ඇපකරුගෙන් මුදල් අයකිරීම යන ක්‍රියාවලිය නීතියේ නියමිත පියවර හරහා සිදුවිය යුතුය.
ඇපකරුට “හේතුව පෙන්වන්න” අවස්ථාවක් තිබෙනවා
මෙහි වැදගත්ම කරුණක් වන්නේ ඇපකරුට තමන්ගේ පැත්ත ඉදිරිපත් කිරීමට අවස්ථාවක් ලබාදීමයි.
අධිකරණයට බැඳුම්කරය රාජසන්තක කිරීමට පෙර එය සම්බන්ධ පුද්ගලයාගෙන් දණ්ඩ මුදල ගෙවන ලෙස හෝ එය නොගෙවීමට ප්‍රමාණවත් හේතුවක් ඇත්නම් එය පෙන්වන ලෙස ඉල්ලා සිටිය හැකිය.
ඒ නිසා ඇපකරුට,
- සැකකරු පෙනී නොසිටීමට තමන්ගේ පාලනයෙන් බැහැර හේතුවක් තිබූ බව,
- සැකකරු සම්බන්ධයෙන් තමන් ගත් සාධාරණ ක්‍රියාමාර්ග,
- සැකකරු පලාගිය බව දැනගත් වහාම තමන් පොලිසියට හෝ අධිකරණයට දැනුම් දුන් බව,
- බැඳුම්කරයේ තමන් භාරගත් වගකීමේ සීමාව,
වැනි කරුණු අධිකරණය හමුවේ ඉදිරිපත් කිරීමේ අවස්ථාවක් තිබිය හැකිය.
ඇපකරුගේ දේපළ අත්පත් කරගන්න පුළුවන්ද?
ඔව්. නමුත් එයද ස්වයංක්‍රීය ක්‍රියාවලියක් නොවේ.
අපරාධ නඩු විධාන සංග්‍රහයේ 422(2) වගන්තිය අනුව, ප්‍රමාණවත් හේතුවක් ඉදිරිපත් නොකළහොත් සහ බැඳුම්කරයේ දණ්ඩ මුදල ගෙවා නොමැති නම්, එම මුදල අයකර ගැනීම සඳහා ඇපකරුට අයත් චංචල හෝ නිශ්චල දේපළ අත්පත් කර විකිණීමට අධිකරණයට බලය ඇත.
ඒ නිසා “ඇපකරුගේ ඉඩම හෝ නිවස වහාම රාජසන්තක කරනවා” යන්න නිවැරදි නීතිමය විස්තරයක් නොවේ. අධිකරණ නියෝගය, හේතු දැක්වීමට අවස්ථාව සහ නීතියේ සඳහන් අයකර ගැනීමේ ක්‍රියාවලිය මෙහි වැදගත් වේ.
ඇපකරුට තවත් වැදගත් අයිතියක් තිබෙනවා
ඇපකරුට සැකකරු පලා යන බව පෙනී යන්නේ නම්, ඔහු අධිකරණයට ඉදිරිපත් කර තමන් ඇපකරු ලෙසින් නිදහස් වීමට පියවර ගත හැකිය.
ඇප පනතේ 18(4) වගන්තිය අනුව, ඇපකරුට පලා යමින් සිටින පුද්ගලයා අත්අඩංගුවට ගෙන වහාම අධිකරණයට ඉදිරිපත් කළ හැකි අතර, එවිට අධිකරණය ඇපකරුගේ බැඳුම්කරය මුදාහැරීමට කටයුතු කළ යුතු අතර, සැකකරුගෙන් නව ඇපකරුවෙකු ඉදිරිපත් කරන ලෙස ඉල්ලා සිටිය හැකිය.
මෙයින් පෙනී යන්නේ ඇපකරු යනු සැකකරුගේ “සදාකාලික භාරකරු” නොවන බවයි. ඔහුට නීතියෙන්ම ඇප බැඳුම්කරයෙන් ඉවත් වීමට ක්‍රමයක් ලබාදී තිබේ.
සැකකරු පලා ගිය විට ඔහුටත් වෙනම නීතිමය ප්‍රතිවිපාක තිබේ
ඇප බැඳුම්කරයේ අරමුණම සැකකරු අධිකරණයට පෙනී සිටීම සහතික කිරීමයි. ඇප පනතේ 14 වැනි වගන්තිය අනුව, පුද්ගලයෙකු ඇප මත සිටියදී අධිකරණයට පෙනී නොසිටිනු ඇතැයි අධිකරණයට හේතු සහිතව විශ්වාස කළ හැකි අවස්ථාවක, පවතින ඇප නියෝගය අවලංගු කිරීමට හැකියාව තිබේ.
තවද, අධිකරණයට වරෙන්තුවක් නිකුත් කර ඇති පුද්ගලයෙකු පලාගොස් හෝ සැඟවී සිටින බවට විශ්වාස කිරීමට හේතු තිබේ නම්, අපරාධ නඩු විධාන සංග්‍රහයේ 60 වැනි වගන්තිය යටතේ ඔහු අධිකරණය හමුවේ පෙනී සිටින ලෙස ප්‍රකාශයක් නිකුත් කළ හැකි අතර, ඉන් අනතුරුව 61 වැනි වගන්තිය යටතේ ඔහුගේ දේපළ අත්අඩංගුවට ගැනීමේ ක්‍රියාමාර්ගද ගත හැකිය.
“ඇපකරුට සැකකරු සොයාදීම අනිවාර්යද?”
මෙය තරමක් සංකීර්ණ කරුණකි.
ඇපකරුගේ මූලික නීතිමය බැඳීම බැඳුම්කරයේ සඳහන් වගකීම මත තීරණය වේ. ඇපකරු සැකකරුගේ අපරාධයට හවුල් වූ බවක් හෝ සැකකරුට සැඟවීමට හෝ පලා යාමට හිතාමතා උපකාර කළ බවක් පෙන්වීමකින් තොරව, ඔහු සැකකරුගේ අපරාධයට වගකිව යුතු පුද්ගලයෙකු බවට පත් නොවේ.
එහෙත් බැඳුම්කරය යටතේ සැකකරු අධිකරණයට ඉදිරිපත් වීම සම්බන්ධයෙන් ඇපකරු භාරගත් මූල්‍ය වගකීම වෙනම කාරණයකි.
ඒ නිසා “සැකකරු පලා ගිය නිසා ඇපකරු අපරාධකරුවෙකු වේ” යන්නත්, “ඇපකරුට කිසිම වගකීමක් නැත” යන්නත් යන දෙකම අතිශය සරල නිගමන වේ.
වැදගත්ම නීතිමය කරුණ
ඇප බැඳුම්කරයක් රාජසන්තක කිරීමේදී අධිකරණයට අභිමතයෙන් ඕනෑම ආකාරයකින් මුදල් අයකර ගැනීමට නොහැකිය. අපරාධ නඩු විධාන සංග්‍රහය ඒ සඳහා විශේෂ ක්‍රියාපටිපාටියක් දක්වා ඇත.
ඒ අනුව,
සැකකරු නොපැමිණීම
↓
බැඳුම්කරය උල්ලංඝනය වී ඇති බව අධිකරණයට තහවුරු කිරීම
↓
හේතු වාර්තා කිරීම
↓
ඇපකරුට දණ්ඩ මුදල ගෙවීමට හෝ හේතු පෙන්වීමට අවස්ථාව
↓
ප්‍රමාණවත් හේතුවක් නොමැති නම් දණ්ඩ මුදල අයකර ගැනීම
↓
අවශ්‍ය නම් දේපළ අත්පත් කර විකිණීම
යන නීතිමය ක්‍රියාවලිය අනුගමනය කළ යුතුය.
ඇපකරුට ප්‍රායෝගිකව කළ හැකි දේ
සැකකරු පලාගොස් ඇති බව දැනගත් ඇපකරු එය නොසඟවා වහාම නීතිඥයෙකු මගින් අධිකරණයට කරුණු ඉදිරිපත් කිරීම වැදගත්ය. අවශ්‍ය නම් අදාළ පුද්ගලයා සම්බන්ධයෙන් තමන් දන්නා තොරතුරු පොලිසියට ලබාදීමද කළ හැකිය.
විශේෂයෙන්ම ඇප බැඳුම්කරයේ නිශ්චිත කොන්දේසි, අධිකරණ නියෝගය, ඇප මුදලේ ස්වභාවය සහ අධිකරණය විසින් පසුව නිකුත් කරන නියෝග පරීක්ෂා නොකර ඇපකරුගේ අවසන් නීතිමය වගකීම තීරණය කළ නොහැකිය.
සැකකරු පලා යාමෙන් ඇපකරුගේ බැඳුම්කරය රාජසන්තක කිරීමේ ක්‍රියාවලිය ආරම්භ විය හැකි නමුත්, ඇපකරුගේ මුදල් හෝ දේපළ ස්වයංක්‍රීයව රාජසන්තක වන්නේ නැත. නීතිය අනුව අධිකරණය බැඳුම්කරය රාජසන්තක වී ඇති බව තීරණය කළ යුතු අතර, ඇපකරුට හේතු දැක්වීමට අවස්ථාව ලබාදීමෙන් පසුව පමණක් දණ්ඩ මුදල අයකර ගැනීමේ ක්‍රියාමාර්ග ගත හැකිය.